Waarom ‘The Odyssey’ zo’n geweldige film is én een meer dan interessante spiegel. Enkele notities
.
Gisteravond heb ik dé film van het moment gezien, in Het Ketelhuis, een bioscoop in het Westerpark. In EYE, waar ik naartoe had gewild, was elke voorstelling van de film dagenlang uitverkocht. In de grote zaal van het Ketelhuis was meer dan genoeg plaats.
Volgens de bekende legende gaat Odysseus, na Troje ten val te hebben gebracht door een list, op weg naar Ithaka, zijn thuiseiland, waar zijn vrouw Penelope en zoon al jarenlang op hem wachten. De reis terug blijkt niet vanzelf te gaan.
Eerst dacht ik niet zoveel te zeggen te hebben over ‘The Odyssey’ van Christopher Nolan, behalve dat ik het een spectaculair en heel boeiend schouwspel vond, prachtig gefilmd en intelligent gemaakt, met een gelaagd en dramatisch verhaal, goed gespeeld, en geestverruimend voor zowel held als kijker. En ook prettig: clichés worden vermeden. Dat was het wel zo ongeveer, dacht ik.
Totdat ik midden in de nacht wakker werd, met nog half in slaap de ene inval na de andere. Dat overkomt me zelden naar aanleiding van een film. Dus ja, ik moest er toch iets over schrijven, al was het maar om de impact goed tot mij door te laten dringen, en te verwerken wat de film allemaal bij mij opriep.
Waarschijnlijk zal het mensen die ‘The Odyssey’ (nog) niet gezien weinig zeggen wat ik allemaal ga debiteren. Dan hoef ik alleen maar te zeggen: ga hem zien, en we spreken elkaar daarna. Ben benieuwd hoe anderen de film hebben ervaren.
Gelaagde film over een heldenreis
Waarom vond ik de film geestverruimend? Laat ik beginnen met de gelaagdheid van het verhaal, - op zich al meer dan mijn gebruikelijke kijkervaring. Wat wil de film allemaal vertellen?
Er is sprake van een held, Odysseus, iemand die zich aan een groots avontuur waagt, een queeste. Hij weet dat avontuur tot een goed einde weet te brengen, terwijl hij onderweg veel meemaakt, beproefd wordt, moeilijkheden moet overwinnen, zichzelf moet helen, om tenslotte vijanden te verslaan die hem afhouden van een gelukkige thuiskomst. Een heldenreis dus, één die transformeert. Hij had ook rechtstreeks, via de efficiëntste route en zonder oponthoud, de boot naar huis kunnen nemen, dan was er niets gebeurd en hadden we nooit van Odysseus gehoord. (Zoals kinderen al weten, de kortste route door het leven is de saaiste.)
Het interessantst is uiteraard wat de held onderweg meemaakt. Wat hij meemaakt, valt op meerdere manieren uit te leggen. Het is deze gelaagdheid die het Odysseus-verhaal zo boeiend maakt, - niet alleen in de film; dat begon al in de versie van Homerus.
Er is het verhaal op anekdotisch niveau: wat er gebeurt, letterlijk, van het Paard van Troje tot en met de verwoestende wraak die Odysseus neemt op de vrijers die het jarenlang hebben voorzien op zijn vrouw, Penelope, thuis, in het paleis op Ithaka, en alles wat tussen deze twee momenten gebeurt, in een periode van tien jaar.
Daar komt bij hoe het verhaal verteld wordt, wat wel meedoet en wat niet, wat de schepper (of scheppers) van de legende belangrijk vond om op te voeren en in welke setting. Homerus had daar een heel boek voor; Nolan moest voor zijn film keuzes maken.
En dan is er nog de vraag wat de hele enscenering te betekenen heeft. Dit laatste is eerst en vooral een kwestie van tonen, en niet van uitleggen. Soms worden er uitspraken gedaan die iets verduidelijken. Zoals over de tijd die Odysseus doorbrengt op het eiland Ogygia, in het gezelschap van de nimf Calypso: om verlost te worden van zijn lijden als gevolg van de verschrikkingen die hij heeft meegemaakt, voordat hij verdergaat naar Ithaka; om te helen dus. Het meeste moet je zelf opmaken uit het verhaal zoals het wordt verteld.
Je kunt dus op meerdere niveaus naar de film kijken. Dat kan altijd, maar meestal houden we het bij wat er op anekdotisch niveau gebeurt, zeg maar: letterlijk hoe het verhaal is opgebouwd, de verhaallijn, zonder dat we ons afvragen waarom de schepper ervan de keuzes heeft gemaakt die hij heeft gemaakt, en nog minder wat dat allemaal te betekenen heeft.
Andere kijk op mens en wereldgebeuren
‘The Odyssey’ nodigt uit om zich wel voorbij de anekdotische verhaallijn te begeven, eerst en vooral omdat het verhaal uit een heel andere culturele context komt dan de onze. De Odysseus-legende mag dan wel – zoals vaak wordt beweerd – aan de basis liggen van heel veel Europese kunst door de eeuwen heen, van beeldhouwwerken en schilderijen tot en met gedichten, romans en films, onze visie op mens en wereldgebeuren verschilt enorm van de levensvisie ten tijde van Homerus. Het knappe van Christopher Nolan is dat hij toch geprobeerd heeft om die Oudgriekse visie mee te nemen, of te behouden, in zijn versie van het verhaal. Hierdoor ontstaat een spiegelend contrast met wat voor ons vanzelfsprekend is.
Wat mij in dat spiegelende contrast het meest aanspreekt, is dat in Odysseus’ wereld niet alles draait om het individu, alsof het hele wereldgebeuren een product is van individueel handelen. Wij mensen zijn verwikkeld in een ongrijpbaar spel van grote krachten die deels ook in onszelf huizen. Driften, behoeften, verlangens, hartstochten en herinneringen: we hebben er nauwelijks macht over. Om er niet helemaal speelbal van te zijn, kan iemand – het is nooit een collectief proces – proberen er enig inzicht in te krijgen, zodat hij er anders mee omgaat. Dat vergt een transformatie, en dat is precies wat er gebeurt met Odysseus op zijn reis naar Ithaka!
Driften, behoeften, verlangens, hartstochten en herinneringen zijn geen krachten die zich beperken tot het individu. Zij maken deel uit van een veel groter, omvattender krachtenspel. En dat krachtenspel is divers en wordt in z’n diversiteit getooid met een scala aan namen en gestalten: menselijke vijanden (Troje), mensenmassa’s, natuur, monsters (de Cycloop, Scylla en Charybdis, e.a.), goden (Poseidon, Zeus, Athena etc.).
Het verhaal van de Odyssee en zijn metgezellen laat zien hoe we meegesleurd kunnen worden in een groter krachtenspel, met krachten die wel genoemd kunnen worden en waar ook voor gewaarschuwd kan worden, maar die machtiger zijn dan een individuele wil of inzicht. Veel is voorspelbaar en zou vermeden kunnen worden, en toch gebeurt het.
Hoe zich bewust te worden van de immense krachten die ook in ons huizen en tegelijk veel groter zijn dan elk van ons? Hoe die onzichtbare krachten toch zichtbaar en bespreekbaar te maken? Kan dat anders dan door ze te personifiëren en door er namen aan te geven?
Dat de goden erbij worden gehaald in het verhaal, ook in Nolan’s film, is dus niet simpelweg een reliek uit het verleden, om te laten zien dat het om een Oudgriekse legende gaat. Er is meer. De goden staan voor een visie op de werkelijkheid waarin wij mensen niet alles voor het zeggen hebben, ook niet wanneer we ons verstand gebruiken. (In welke termen zouden wij dat kunnen doen? Het onbewuste?)
Levensverhaal én metafoor
Wat ik zelf het lastigste vond, is om die omslag te maken: van verhalen die louter en alleen draaien om personen en hun lief en leed, naar een verhaal (zoals de Odyssee) waarin het óók om personen gaat, maar niet alleen.
Het verhaal van Odysseus kan begrepen worden als het levensverhaal van een oorlogsveteraan, maar is óók een metafoor voor een heldenreis waarin iemand een transformatie doormaakt.
Het verhaal van Penelope, de echtgenote van Odysseus, kan begrepen worden als het levensverhaal van een vrouw die jarenlang moet wachten op de terugkomst van haar echtgenoot die ergens ver weg een klus te klaren heeft, maar is óók metafoor voor een grote liefde waar zij trouw aan wil blijven en een liefde die meer omvat dan de band met haar geliefde; ook de gemeenschap waar zij toe behoort doet mee in optima forma (Penelope is immers koningin en dus niet zomaar iemand).
En zo kunnen alle personages en hun wederwaardigheden worden geduid: zowel letterlijk als metaforisch; ze staan ergens voor.
Hetzelfde geldt voor de gebeurtenissen: zij spelen een eigen rol, en zijn niet louter een product van individuele beslissingen.
Het verhaal van Odysseus is veel meer dan een verhaal over het wel en wee van een individu, zijn moed, avontuurlijkheid, wraakneming, tot en met hereniging met zijn geliefden. Wie zo naar de film kijkt, blijft steken in de kijkwijze waartoe de gemiddelde Hollywoodfilm uitnodigt.
Een kleine terzijde. Het filmverhaal deed me denken aan dat van Harry Potter: vol onwaarschijnlijkheden en toch kon ik er als kijker helemaal in meegaan. Sinds lang zag ik weer eens een film die voluit geloofwaardig was in z’n ongeloofwaardigheid (want niet realistisch). Ook begreep ik hoe verhalen waarin realisme en metaforische vertelling hand-in-hand gaan en voluit tot de verbeelding kunnen spreken, - iets wat ze millennia lang hebben gedaan, en nog steeds dus. (Zijn wij nog in staat om verhalen, personages en gebeurtenissen metaforisch op te vatten? Gewend zijn er niet meer aan.)
Wat mij zeker ook aanspreekt is dat Odysseus geen smetteloos personage is, heilig en voluit deugdzaam (zoals een Jezus of een Boeddha). Hij maakt inschattingsfouten, liegt en bedriegt wanneer het uitkomt, begaat misstappen. En leert ervan. Een held naar mijn hart! Onderhevig aan grote, overstijgende krachten, ook in hemzelf, een verwarrende kluwen, en toch ook in staat tot een zekere mate van vrijheid, gaandeweg veroverd op het lot.
Tot slot
De film heb ik ervaren als kennismaking met een andere kijk op mens en wereldgebeuren, en aldus geestverruimend. Met de bril die de film me doet opzetten, ziet het wereldgebeuren – bijvoorbeeld nu in het Midden-Oosten – er anders uit. Individuen en hun beslissingen doen ertoe, zeker wanneer ze machtig zijn, maar er speelt meer.
Heel veel aspecten van het filmverhaal zijn herkenbaar in het leven van nu. Niet letterlijk, alsof iets nu Troje of Ithaka zou zijn, of iemand Odysseus. Wel de thema’s.
Het gebeurt niet vaak, maar The Odyssey is een film die boven zichzelf uitstijgt: hij geeft een mogelijke verbeelding van een verhaal dat nog veel vaker, en ook anders verteld kan worden. (Hopelijk gaat dat ook gebeuren.)
Petje af voor deze grootse en intelligente film. En moedig van de filmmaker om het verhaal neer te zetten zoals hij heeft gedaan.
Een verhaal dat op spectaculaire wijze aanspreekt, en tegelijk ook diepere betekenislagen in zich bergt.
De film doorbreekt de heersende neiging om louter op individuen te focussen. Wat mij betreft heel erg welkom, deze andere kijk op mens en wereldgebeuren.
Nogmaals, de film was voor mij een geestverruimende ervaring. Hij nodigde uit tot beschouwing, reflectie en zelfonderzoek. Opvoedend ook, minstens in anders kijken. Wat mij betreft mag de film alle mogelijke Oscars winnen.
Zoals gezegd, deze bespiegelingen zijn waarschijnlijk slechts betekenisvol tegen de achtergrond van de film. Dus ja, ik zou zeggen: ga hem zien!
Waarschijnlijk zal ik bij een tweede keer nog weer andere dingen zien. Binnenkort opnieuw naar The Odyssey dus!
gepost door Dries Boele @ 20:59
0 reacties
