.
Gisteravond heb ik The Odyssey gezien, dé film van het moment, in het Ketelhuis, een bioscoop in het Westerpark, Amsterdam. In EYE, waar ik naartoe had gewild, was elke voorstelling van de film dagenlang uitverkocht. In de grote zaal van het Ketelhuis was meer dan genoeg plaats.
De film volgt in grote lijnen de bekende legende, waarin Odysseus, na Troje ten val te hebben gebracht door een list, op weg gaat, terug naar Ithaka, zijn thuiseiland, waar zijn vrouw Penelope en zoon al jarenlang op hem wachten. De reis terug blijkt niet vanzelf te gaan.
Eerst dacht ik niet zoveel te zeggen te hebben over ‘The Odyssey’ van Christopher Nolan, behalve dat ik het een spectaculair en heel boeiend schouwspel vond, prachtig gefilmd en intelligent gemaakt, met een gelaagd en dramatisch verhaal, goed gespeeld, en geestverruimend voor zowel held als kijker. En ook prettig: clichés worden vermeden. Dat was het wel zo ongeveer, dacht ik.
Totdat ik midden in de nacht wakker werd, met nog half in slaap de ene inval na de andere. Dat overkomt me zelden naar aanleiding van een film. Dus ja, ik moet er toch iets over schrijven, al is het maar om de impact goed tot mij door te laten dringen, en te verwerken wat de film allemaal bij mij oproept.
Gelaagde film over een heldenreis
Waarom vind ik de film geestverruimend? Laat ik beginnen met de gelaagdheid van het verhaal, - op zich al meer dan mijn gebruikelijke kijkervaring. Wat wil de film allemaal vertellen?
Er is sprake van een held, Odysseus, iemand die zich aan een groots avontuur waagt. Hij weet dat avontuur tot een goed einde te brengen, terwijl hij onderweg veel meemaakt, beproefd wordt, tal van moeilijkheden moet overwinnen, om tenslotte vijanden te verslaan die hem afhouden van een gelukkige thuiskomst. Een heldenreis dus, één die transformeert. Hij had ook rechtstreeks, via de efficiëntste route en zonder oponthoud, de boot naar huis kunnen nemen, dan was er niets bijzonders gebeurd en hadden we nooit van Odysseus gehoord. (Zoals kinderen al weten, de kortste route door het leven is de saaiste.)
Het interessantst is uiteraard wat de held onderweg meemaakt. En wat hij meemaakt, valt op meerdere manieren uit te leggen. Het is deze gelaagdheid die het Odysseus-verhaal zo boeiend maakt, - niet alleen in de film; dat begon al in de versie van Homerus.
Er is het verhaal op anekdotisch niveau: wat er gebeurt, letterlijk, van het Paard van Troje tot en met de verwoestende wraak die Odysseus neemt op de vrijers die het jarenlang hebben voorzien op zijn vrouw, Penelope, thuis, in het paleis op Ithaka, en alles wat tussen deze twee momenten gebeurt, in een periode van tien jaar.
Daar komt bij hoe het verhaal verteld wordt, wat wel meedoet en wat niet, wat de schepper (of scheppers) van de legende belangrijk vond om op te voeren en in welke setting. Homerus had daar een heel boek voor; Nolan moest voor zijn film keuzes maken. Ook hierover kun je het uitgebreid hebben, - wat ik niet zal doen. (Ja, de verschillen met het origineel zijn hier en daar groot, maar is dat erg? Wat mij betreft vooral aanleiding om de Homerus weer eens uit de kast te halen.)
En dan is er nog de vraag wat het verhaal en de enscenering van de reis te betekenen hebben. Dit laatste is eerst en vooral een kwestie van tonen, en niet van uitleggen. Soms worden er uitspraken gedaan die iets verduidelijken. Zoals over de tijd die Odysseus doorbrengt op het eiland Ogygia, in het gezelschap van de nimf Calypso: om - in de versie van Nolan - verlost te worden van zijn lijden als gevolg van de verschrikkingen die hij heeft meegemaakt, voordat hij verdergaat naar Ithaka; om te helen dus. Wat betreft betekenis moet je get meeste zelf opmaken uit het verhaal zoals het wordt verteld.
Je kunt dus op meerdere niveaus naar de film kijken. Dat kan altijd, maar meestal houden we het bij wat er op anekdotisch niveau gebeurt, zeg maar: letterlijk hoe het verhaal is opgebouwd, de verhaallijn, zonder dat we ons afvragen waarom de schepper ervan de keuzes heeft gemaakt die hij heeft gemaakt, en nog minder wat dat allemaal te betekenen heeft.
Andere kijk op mens en wereldgebeuren
‘The Odyssey’ nodigt uit om zich voorbij de anekdotische verhaallijn te begeven, eerst en vooral omdat het verhaal uit een heel andere culturele context komt dan de onze. De Odysseus-legende mag dan wel – zoals vaak wordt beweerd – aan de basis liggen van heel veel Europese kunst door de eeuwen heen - van beeldhouwwerken en schilderijen tot en met gedichten, romans en films -, onze visie op mens en wereldgebeuren verschilt enorm van de levensvisie ten tijde van Homerus. Het knappe van Christopher Nolan is dat hij toch geprobeerd heeft om die Oudgriekse visie mee te nemen, of te behouden, in zijn versie van het verhaal. Hierdoor ontstaat een spiegelend contrast met wat voor ons vanzelfsprekend is.
Wat mij in dat spiegelende contrast het meest aanspreekt, is dat in Odysseus’ wereld niet alles draait om het individu, alsof het hele wereldgebeuren een product is van individueel handelen. Nee, wij mensen zijn verwikkeld in een ongrijpbaar spel van grote krachten die deels ook in onszelf huizen. Natuur, driften, behoeften, verlangens, hartstochten en herinneringen: we hebben er nauwelijks macht over. Om er niet helemaal speelbal van te zijn, kan iemand – het is nooit een collectief proces – proberen er enig inzicht in te krijgen, zodat hij er anders mee omgaat. Dat vergt een transformatie, en dat is precies wat er gebeurt met Odysseus op zijn reis naar Ithaka!
Driften, behoeften, verlangens, hartstochten en herinneringen zijn geen krachten die zich beperken tot het individu. Zij maken deel uit van een veel groter, omvattender krachtenspel. En dat krachtenspel is divers en wordt in z’n diversiteit getooid met een scala aan namen en gestalten: menselijke vijanden (Troje), mensenmassa’s, natuur (stormen), monsters (de Cycloop, Scylla en Charybdis, e.a.), en goden (Poseidon, Zeus, Pallas Athene etc.). En in z’n diversiteit is het bovendien grillig en onvoorspelbaar.
Het verhaal van Odysseus en zijn metgezellen laat zien hoe we meegesleurd kunnen worden in een groter krachtenspel, met krachten die wel benoemd kunnen worden en waar ook voor gewaarschuwd kan worden, maar die machtiger zijn dan een individuele wil of inzicht. Veel is voorspelbaar en zou vermeden kunnen worden, en toch gebeurt het.
Hoe zich bewust te worden van de immense krachten die ook in ons huizen en tegelijk veel groter zijn dan elk van ons? Hoe die onzichtbare krachten toch zichtbaar en bespreekbaar te maken? Kan dat anders dan door er namen aan te geven en door ze te personifiëren (als monsters en goden)?
Dat de goden erbij worden gehaald in het verhaal, ook in Nolan’s film, is dus niet simpelweg een reliek uit het verleden, om te laten zien dat het om een Oudgriekse legende gaat. Het gaat om meer. De goden staan voor een visie op de werkelijkheid waarin wij mensen niet alles voor het zeggen hebben, ook niet wanneer we ons verstand gebruiken. (In welke termen zouden wij dat nu kunnen doen? Het onbewuste? Massahysterie? Tijdgeest?)
Levensverhaal én metafoor
Wat ik zelf het lastigste vind, is om die omslag te maken: van verhalen die louter en alleen draaien om personen en hun lief en leed, naar een verhaal (zoals de Odyssee) waarin het óók om personen gaat, maar niet alleen.
Het verhaal van Odysseus kan begrepen worden als het levensverhaal van een oorlogsveteraan, maar is óók een metafoor voor een heldenreis waarin iemand een transformatie doormaakt.
Het verhaal van Penelope, de echtgenote van Odysseus, kan begrepen worden als het levensverhaal van een vrouw die jarenlang moet wachten op de terugkomst van haar echtgenoot die ergens ver weg een klus te klaren heeft, maar is óók metafoor voor een grote liefde waar zij trouw aan wil blijven en een liefde die méér omvat dan de band met haar geliefde; ook de gemeenschap waar zij toe behoort doet mee in optima forma (Penelope is immers koningin en dus niet zomaar iemand).
En zo kunnen alle personages en hun wederwaardigheden worden geduid: zowel letterlijk als metaforisch; ze staan ergens voor.
Hetzelfde geldt voor de gebeurtenissen: zij zijn medeauteurs, spelen een eigen rol, en zijn niet louter een product van individuele beslissingen.
Het verhaal van Odysseus is dus veel meer dan een verhaal over het wel en wee van een individu, zijn moed, avontuurlijkheid, wraakneming, tot en met hereniging met zijn geliefden. Wie zo naar de film kijkt, blijft steken in de kijkwijze waartoe de gemiddelde Hollywoodfilm uitnodigt.
Een kleine terzijde. Het filmverhaal deed me denken aan dat van Harry Potter: vol onwaarschijnlijkheden en toch kon ik er als kijker helemaal in meegaan. Sinds lang zag ik weer eens een film die voluit geloofwaardig was in z’n ongeloofwaardigheid (want niet realistisch). Ook begreep ik hoe verhalen waarin realisme en metaforische vertelling hand-in-hand gaan en voluit tot de verbeelding kunnen spreken, - iets wat ze millennia lang hebben gedaan, en nog steeds dus.
Zijn wij nog in staat om verhalen, personages en gebeurtenissen metaforisch op te vatten? Gewend zijn er niet meer aan. De neiging bestaat om de avonturen van Odysseus letterlijk op te vatten. Maar wat dan te doen met verhalen over monsters? Zoals de cycloop, het eenogige monster dat dagelijks twee van Odysseus’ opgesloten kameraden oppeuzelt. Hoe dit te duiden? Sommigen zien het verhaal als een verbeelding van vreemdelingenhaat. Ver gezocht, lijkt me. Staat de ontmoeting met de cycloop misschien voor iets anders, gerelateerd aan het transformatieve proces van een heldenreis? Hoe?
Odysseus geen heilige
Wat mij zeker ook aanspreekt is dat Odysseus geen smetteloos personage is, heilig en voluit deugdzaam (zoals een Jezus of een Boeddha), - hoe menselijk is iemand die als onberispelijk te boek staat? Odysseus wordt voorgesteld als een gecompliceerde man, vol tegenstrijdigheden. Hij maakt inschattingsfouten, liegt en bedriegt wanneer het uitkomt, begaat misstappen. En leert ervan. Een held naar mijn hart!
Onderhevig aan grote, overstijgende krachten, ook in hemzelf, een verwarrende kluwen, is hij toch ook in staat tot een zekere mate van vrijheid, gaandeweg veroverd op het lot. Het bezorgt hem een begin van onafhankelijkheid en zelfbeheersing. Odysseus volgt niet slechts zijn instincten, maar denkt ook na over wat hem overkomt, hetgeen vrije ruimte creëert, hoe beperkt ook.
(Groter gezegd, zou het nadenken van Odysseus – in plaats van z’n instincten te volgen – kunnen staan voor een ontwaken: de beginnende zelfbewustwording van de menselijke geest, ook in culturele zin. Met de interessante vervolgvraag: hoe staat het er nu mee?)
Wat mij boeit is iemand die door het leven heen een groeiproces doormaakt, dankzij hetgeen hij allemaal meemaakt, hoe hij ermee omgaat en wat hij ervan leert. (Wat dat betreft zou het verhaal van iemand als Jezus een stuk interessanter zijn wanneer we zijn hele biografie zouden weten, en niet slechts de laatste paar jaar, en hoe hij aan de wijsheid is gekomen vanwaaruit hij leefde, sprak en handelde, - wat nu helemaal onbekend is.) Odysseus was een mythisch figuur, een personage in een episch verhaal. Hij wordt evenwel heel menselijk geschilderd, als iemand-in-wording. De Odyssee is de enscenering en geschiedenis van die wording.
Herinnering als regeneratieve kracht
Ook wat aan het einde van de film wordt gesuggereerd vind ik niet onbelangrijk: beschavingen komen, bloeien en raken in verval. (Moeten we er serieus rekening mee houden dat ook onze beschaving ten onder zal gaan? – zoals de Griekse, de Romeinse en tal van andere beschavingen. Bijvoorbeeld als gevolg van klimaatverandering en de crises die ermee gepaard gaan?)
Tegelijk zijn er altijd ook weer regeneratieve krachten die voor vernieuwing zorgen. Helden als Odysseus staan symbool voor dergelijke krachten. Hun reis is er een van de nodige transformatie. En het vertellen van hun verhaal doet ertoe, als reminder en aanmoediging.
Het mooie is sowieso dat de film het oudste verhaal van de Europese beschaving opnieuw in het centrum van de culturele aandacht weet te plaatsen. Voor Homerus was herinnering al belangrijk om in ere te houden. Zowel in de klassieke Odyssee als ook in de film speelt zij een hoofdrol. Als muze voor de creativiteit van het vertellen, en om voor ogen te blijven houden waar het de hele reis om gaat: thuiskomen op Ithaka. Je zou ook kunnen zeggen: de transformatieve heldenreis voltooien en niet halverwege blijven steken en vergeten.
En niet onbelangrijk: zonder verhaal geen held. Door de herinnering levend te houden, in verhalen, blijft de held voortbestaan, - en wellicht ook: wordt een held gecreëerd. Dus ja, door de film van Christopher Nolan wordt het heldhaftige verhaal over Odysseus voortgezet, en nieuw leven ingeblazen.
Aangezien helden als Odysseus een cultuur-scheppende en revitaliserende werking hebben, is het zaak ze in ere te houden. De film kan dan ook aldus worden beschouwd: als herinnering aan de missie die een beschaving – de onze – heeft, om verder te gaan, zich te vernieuwen en nieuwe doelen te stellen. (Zich) herinnerend achteruit kijken om weer vooruit te gaan!
Het gebeurt niet vaak, maar The Odyssey is een film die boven zichzelf uitstijgt naar een grotere thematiek. Hij geeft een mogelijke verbeelding van een verhaal dat nog veel vaker, en ook anders verteld kan worden. (Hopelijk gaat dat ook gebeuren.)
Tot slot
Heel veel aspecten van het filmverhaal zijn herkenbaar in het leven van nu. Niet letterlijk, alsof iets nu Troje of Ithaka zou zijn, of iemand Odysseus. Wel de thema’s. En die thema’s worden verbeeld, zonder dat er dieper op wordt ingegaan; maar ze blijven wel hangen, juist omdat ze ingebed zijn in een verhaal, met vaak sterke beelden. Zoals de sirenenzang waartegen Odysseus en de bemanning van zijn schip zich dienen te wapenen, omdat ze er anders aan ten onder gaan. Waarover zingen de sirenen op de rotsige kust? Over de verleidelijkheid van diepe verlangens: ‘Wat je het liefst wilt, maar niet kan krijgen; en wat je het liefste al had, maar bent verloren.’ Herkenbaar.
De film heb ik ervaren als kennismaking met een andere kijk op mens en wereldgebeuren, en aldus geestverruimend. Met de bril die de film me doet opzetten, ziet het wereldgebeuren – bijvoorbeeld nu in het Midden-Oosten – er anders uit.
De film doorbreekt de heersende neiging om louter op individuen te focussen. Individuen en hun beslissingen doen ertoe, zeker wanneer ze machtig zijn, maar er speelt meer. Wat mij betreft heel erg welkom, deze andere kijk op mens en wereldgebeuren.
Daarnaast is de film de verbeelding van een verhaal dat kan worden geduid als transformatieve heldenreis, - belangrijk voor culturele vernieuwing en voor het revitaliseren van (onze) beschaving. In tijden van dreigende neergang een opsteker! Individuen doen er dus wel degelijk toe, maar in wisselwerking met een context die eerst is, en in een andere rol.
Petje af voor deze grootse en intelligente film. En moedig van de filmmaker om het verhaal neer te zetten zoals hij heeft gedaan. Een verhaal dat op spectaculaire wijze aanspreekt, en tegelijk ook diepere betekenislagen in zich bergt.
Nogmaals, de film was voor mij een geestverruimende ervaring. Hij nodigde uit tot beschouwing, reflectie en zelfonderzoek. Opvoedend ook, minstens in anders kijken. Wat mij betreft mag de film alle mogelijke Oscars winnen.
Deze bespiegelingen zijn waarschijnlijk slechts betekenisvol tegen de achtergrond van de film. Dus ja, ik zou zeggen: ga hem zien!
Waarschijnlijk zal ik bij een tweede keer nog weer andere dingen zien. Binnenkort opnieuw naar The Odyssey!
Post Scriptum
Dit stuk is veel meer geworden dan waar ik aan dacht toen ik eraan begon. Het zien van The Odyssey riep veel op, - een compliment voor de film en voor Homerus, of wie de lier bespelende barden ook waren! Ze waren mijn muze!
Het schrijfproces doet me denken aan hoe de Odyssee waarschijnlijk tot stand is gekomen: telkens een stuk erbij, elke keer dat het werd gereciteerd. Steeds meer invallen, alsof een creatieve ader was opengesneden.
Misschien komt er nog iets bij en zal de tekst verder aangroeien. Voorlopig laat ik het hierbij.
