Een bos licht

 .

Een bos licht

 

Leeg in mijn hoofd 

Voel ik tinteling in mijn vingers

Hoor ik het ruisen van bomen

Zie ik de zon neerstrijken

Op groen gebleven dennennaalden 

 

Leeg gewandeld

De grond stevig onder mijn voeten 

Met om mij heen de ranke kracht 

Van torenhoge boomstammen

 

Blauwe lucht die tevoorschijn komt

Vanachter witte plukken wolk

En ruimte overal ruimte

 

Terwijl ik daar sta

En mij verwonder

Verheugd over de heerlijkheid 

In leven te zijn 

Winter bij hospice (foto's)

 Enkele kiekjes gemaakt in omgeving van hospice waar mijn vriendin verblijft

In het zicht van de dood (5): Vergankelijkheid, denkend over dood en sterfelijkheid

.

Hoe denk ik over dood en sterfelijkheid?

Jarenlang heb ik er niet of nauwelijks over nagedacht. 

Ik werd geraakt door verlies. Verlies van ouders en vrienden. Heel verdrietig om hen kwijt te raken en zonder hen verder te moeten leven.

Maar verlies is nog niet hetzelfde als dood en sterfelijkheid. Deze onderwerpen hielden me niet echt bezig.

Waarom nu wel?

Misschien omdat mijn geliefde nog zo jong is? Of omdat het zo dichtbij komt?

Sinds juni van afgelopen jaar weet mijn vriendin dat ze uitgezaaide borstkanker heeft. Ongeneeslijk.

Dat heeft veel veranderd.

Op dit moment verblijft zij in een hospice. Vaak logeer ik daar ook.

Wat haar dood mij zal doen, weet ik niet, en nog minder wanneer mijn eigen dood aanstaande is. Maar ik ontkom er niet aan om er gedachten over te hebben.

Zullen de intuïties en opvattingen die ik ongemerkt toch heb over dood en sterfelijkheid veranderen door wat er de komende tijd gaat gebeuren?

Laat ik ze voor mijzelf expliciet maken.

Om niet onnadenkend aan idee-fixen vast te houden; om (meer) open te staan voor wat er gebeurt; en om gemakkelijker van gedachten te kunnen veranderen, mocht daar aanleiding toe zijn.

‘Oh, it is easy for the one who stands outside the prison-wall of pain to exhort and teach the one who suffers’, zoals Aeschylus ooit zei. Dus laat ik voor mijzelf spreken.

 

 

[17-1-26]

 

Hoe denk ik over dood en sterfelijkheid?

Als ik over deze vraag nadenk, kom ik telkens weer uit op één samenvattend woord: vergankelijkheid. Het besef ervan heeft meerdere lagen.

 

1.

Vergankelijkheid: alles is aan verandering onderhevig, niets is blijvend. En dat geldt ook voor mijzelf. Niets van mij is blijvend. 

Misschien dat ik een tijdje voort blijf leven in de herinnering van nabestaanden.

Misschien dat iets van wat ik heb gedaan zich voortzet in wat anderen ermee doen.

En verder zal mijn lichaam, als lijk – tenzij ik mij laat cremeren -, voedsel zijn voor ander leven: wormen, schimmels, bacteriën, etc. 

Tot nu toe heb ik vergankelijkheid opgevat als een gebeuren zonder uitzondering. Niets van mij, van mijn organisme met alles erop en eraan, zal voort blijven bestaan. Niets. Ook niet ‘iets’ – een ‘ziel’ of een ‘zelf’ of iets dergelijks – dat weer terugkomt in een ander levend wezen (reïncarnatie) of dat verhuist naar een of andere bovennatuurlijke werkelijkheid (hiernamaals). 

Ik snap de wens om dat wel te willen. Bijvoorbeeld, om in een volgend leven beter, gezonder of langer te leven, of om weer te worden verenigd met een geliefde. (Zelf zou ik het liefst honderd keer nogmaals willen leven, want ik hou van het leven!) Maar hoe begrijpelijk ook, ik kan deze voorstellingen niet anders zien dan als vruchten van wensdenken, en misschien ook als weigering om de vergankelijkheid van alles en iedereen onder ogen te zien en te accepteren.

Dit is hoe ik ‘in het algemeen’ denk over dood en sterfelijkheid. Een soort achtergrondgedachte. 

Heb ik er genoeg aan wanneer doodgaan een realiteit wordt? 

 

2.

Ook relaties zijn vergankelijk.

Ik voel mij verbonden: met mijn geliefde, met mijn zoon, met vrienden en familie, en met heel veel meer. En als iemand sterft, betekent dat een pijnlijke verbreking. Een afgesneden raken. Zoals van mijn ouders en van dierbare vrienden. En dat voelde enkele keren als een amputatie. We gingen gezamenlijk door het leven, ook al was er fysiek afstand. Met hem of haar was ik een tijd intens verbonden. Hij of zij was deel geworden van mijn leven. En opeens is die ander er niet meer, of alleen in herinnering.

Hoe om te gaan met de pijn van het verlies, en het gemis?

Tot nu toe hielp de gedachte aan vergankelijkheid om de pijn te verdragen, en om uiteindelijk vrede te hebben met het verlies. Het verandert de pijn niet, maar zorgt wel voor verzachting.

Zal dat ook nu het geval zijn, wanneer ik afgesneden ga raken van mijn geliefde?

 

3.

Vergankelijkheid ontdoet het in-leven-zijn van z’n vanzelfsprekendheid en maakt ruimte voor mee-leven.

Wat de afgelopen periode, sinds duidelijk werd dat mijn geliefde ongeneeslijk ziek is, me heeft geleerd is dat doodgaan onderdeel is van het leven. Dat besef is er meer dan eerder. Wie leeft gaat dood. En ja, dat geldt voor alle leven. 

Het komt er dus op aan te leren leven mét de dood, en wel als onontkoombaar ingrediënt, - een les die diep is binnengekomen. 

Wat heeft dat teweeggebracht?

Minstens: een besef van de kwetsbaarheid van in-leven-zijn. En dat het een kostbaar gebeuren is, en zowel broos als hachelijk en onzeker, want verwondbaar, tot en met breken. 

Leven kan er opeens niet meer zijn: dat van mijzelf, dat van een geliefde, en dat van elk ander levend wezen. Allemaal even breekbaar.

Dit beseffen zorgt voor hartverzachting, of hoe je het ook wilt noemen.

Altijd al heb ik van het leven gehouden. Aards, tijdelijk, tastbaar leven: het liefhebben meer dan waard! Deze liefde heeft zich verdiept met het besef dat een kloppend hart niet het eeuwige leven heeft, maar zomaar kan stoppen. Een rauwe gewaarwording die mij mild is gaan stemmen, en met (meer) compassie met al wat leeft.

Het besef van dood en sterfelijkheid is dus, wat mij betreft, zeker niet alleen een duistere domper op het leven.

De dood brengt een ongekend contrast aan, waardoor het wonderbaarlijke van in-leven-zijn zich toont. En dat geldt in het bijzonder voor het leven van degenen die ik liefheb. 

Als de dood al duisternis is, dan licht alles wat bestaat des te meer op, en wel om te koesteren en te vieren!

Dit ongeveer is wat bij mij als eerste opkomt wanneer ik denk aan dood en sterfelijkheid. Er valt nog veel meer over te zeggen.

 

Ben benieuwd hoe anderen over dood en sterfelijkheid denken. Filosofie, opgevat als wijsbegeerte, blijft immers een kwestie van dialoog, in het besef van iets gemeenschappelijks, ons menszijn.

 

Nachtwandeling

.

Nachtwandeling

Laat mij nachtwandelen

Zinken in mijn lijf

Zakken in vertrouwen 

De vertrouwdheid van duisternis 

Het donkere zwijgen van natuur 

Met overal bomen 

En soms een hertenpaar

Of een uil

Allemaal eender

En elkaars gelijken

In gedachteloos bestaan

Een Wij

Laat mij ja

Afdalen in de nacht

Blij dat ik leef

 

In het zicht van de dood (4): Gedwongen leven in het hier-en-nu

De situatie van mijn geliefde maakt veel onvanzelfsprekend. Zo ook tijd, en met name de beleving ervan.

Heel veel is de laatste keer, en dat weten we. 

Volgend jaar kerst is geen optie meer, en zeer waarschijnlijk geldt dat ook voor komend voorjaar.

Ongeneeslijk ziek betekent een aangekondigde dood, ook al weten we niet precies wanneer.

Het advies dat mijn vriendin vaak krijgt luidt: Geniet van elke dag. Geniet zoveel mogelijk, nu het nog kan.

Ik ben het ermee eens. En toch schuurt er iets. Wat?

(Het zijn vooral vragen die ik heb.)

 

Het voelt als veroordeeld zijn tot het hier-en-nu: leven zonder uitzicht op later, zonder toekomst. Wat valt dan allemaal niet weg?

Geen plezier meer hebben in wat komen gaat.

Geen plannen meer kunnen maken.

Geen projecten meer kunnen hebben. Zoals een studie afmaken. Of een reis ondernemen, samen. Of naar een expositie of een concert.

Er is geen volgend jaar meer, of later.

Zelfs iets simpels als een vakantie zit er niet meer in.

 

Alle leven gebeurt in het hier-en-nu, en dat beleven wij mensen binnen een ver vooruit liggende horizon, een onbekende: toekomst. Hetzelfde geldt voor het verleden, in de achteruitkijkspiegel: ook dit doet mee in hoe wij het heden beleven. Kortom, wat voor en achter mij ligt in tijd doet altijd mee, ook ongemerkt. Het heet tijdbesef. 

Het maakt dat ik nooit alleen maar in het hier-en-nu leef. Dit ligt ingebed in een met herinneringen en verwachtingen geladen besef van tijd, waaraan een belevenis z’n gewicht, waarde en betekenis ontleent. Als een horizon waartegen hetgeen nu gebeurt reliëf krijgt. Tegelijk met het hier-en-nu is er die horizon; het een is er niet zonder de ander. (Je zou het een vorm van transcendentie kunnen noemen.)

 

Dit wordt des te duidelijker wanneer die horizon heel dichtbij komt te liggen, terwijl je weet dat er heel veel blijft gebeuren voorbij die sterk ingeperkte horizon. 

Pijnlijk, deze discrepantie.

 

Niets om nog naar uit te kijken.

Niets meer te verwachten.

Niets meer kunnen hopen.

 

Hoe zal een kind zich ontwikkelen, groeien, zich ontplooien?

Wat zal er van hem of haar worden?

Hoe zullen de levens die je tot nu toe hebt gekend verdergaan, zonder dat je er zelf bij zult zijn om het mee te maken?

Wat gaat er van de planeet worden?

Hoe zal het verder gaan met de wereld, dichtbij en verder weg?

 

Is er nog een reden om geïnteresseerd te zijn in wat er gaat gebeuren? In levens van anderen? Of in de wereld? – nog afgezien van de vraag hoe je eigen leven verder had kunnen gaan.

 

Moeilijk om te leven zonder enig vooruitzicht in de tijd.

Voluit leven zonder alsmaar wijkende horizon, kan dat?

 

(Vraag die ook bij mij opkomt: Zou het kunnen dat hiernamaalsconstructies – van reïncarnatie tot en met hemel – een weigering zijn om het eindige leven onder ogen te zien? – uit nood geboren... Heel begrijpelijk, deze weigering, maar getuigt zij ook van werkelijkheidszin?)

 

Ik weet ook – meer dan ooit – dat ik zal sterven. Aangezien mijn dood zich nog niet heeft aangekondigd, blijft mijn horizon zich openen. Maar wat als deze zich onverbiddelijk aan het sluiten is, zoals mijn geliefde ervaart?

In het zicht van de dood (3): Overgave

Ruim een week geleden overviel me iets opmerkelijks. Het gebeurde tijdens een nachtwandeling, nabij de hospice waar mijn geliefde verblijft. Het was aardedonker. Omgeven door bos. Tussen de kale takken was een flonkerende sterrenhemel te zien.

Ik stond stil. Ik had ruim een uur gewandeld.

(Moeilijk om de juiste woorden te vinden voor wat er gebeurde, zonder in de banaliteit van grote woorden te vervallen.)

‘Openheid’ overmande mij, niet alleen in mijn hoofd, niet-denkend, maar in mijn hele lijf. Open voor de donkere gestalten om mij heen, en voor de grond onder mijn voeten. Open voor de frisse lucht, - het was niet koud. Open voor de stilte. Open ook voor de oneindige ruimte boven mij. 

Mijn handen gloeiden. En zo ook mijn hoofdhuid. (Ik had mij uit kunnen kleden, maar niet gedaan.)

Wat in mij zonk was rust. En ontspanning, letterlijk. Mijn armen naar beneden. Elke dreiging viel weg.

De natuur was niet alleen om mij heen; ik was er deel van. Niet nodig om nog iets op afstand te houden; de afstand was vervlogen.

Het voelde als overgave. Overgave aan de krachten van de natuur. In tastbare aanwezigheid van alles.

De bomen om mij heen stonden rustig waar ze stonden. Niets bewoog. Stilte.

De overgave gaf me ademruimte, ruimte in mijn borst, terwijl ik daar stond in het aardedonker. De ruimte bracht méér dan droefheid over het lot van mijn geliefde. 

Meer dan droefheid kreeg ruimte, - alsof ik me al die tijd in een kramp had bevonden.

Overgave ook aan wat je ‘lot’ zou kunnen noemen: aan wat moet komen. Onontkoombaar. En er vrede mee hebben. (Kan dat? Ja, het kan.) Verzet loslaten, evenals de hoop dat het toch anders zal gaan. 

In plaats daarvan: me overgeven aan de loop der dingen, zonder tekst ertussen.

Moeilijk om te beschrijven wat dit allemaal deed, wat het teweegbracht.

Niet ver van de plek waar dit gebeurde lag mijn vriendin.

Ja, ik hou van haar, en dat zal zo blijven, ook na haar dood, en ook wanneer het leven andere wendingen neemt.

In de dagen erna zinderde deze gebeurtenis nog door.

Ik probeerde het intense gevoel opnieuw op te roepen, maar dat lukte niet.

Is zo’n ervaring überhaupt opnieuw op te roepen? Waarschijnlijk niet.

Wat overblijft is een herinnering. En deze is zonder enige twijfel waardevol. Eraan denken is gedenken wat zich toen opende, of openbaarde.

Ook zonder de levendigheid van de ervaring is er het effect.

Zijn rituelen ervoor om de herinnering aan een intense ervaring levend te houden?

En misschien ook om de ontvankelijkheid open te houden voor een herhaling ervan.

Zij valt niet op te roepen, noch af te dwingen of te organiseren.

De aandacht ervoor houdt de mogelijkheid open. 

Evenals berusten in de overgave, en er zijn voor mijn geliefde. 

Veel meer kan ik niet doen.

In het zicht van de dood (2): Filosofie

Vrienden en bekenden die horen dat mijn vriendin uitgezaaide borstkanker heeft en op dit moment in een hospice verblijft, wensen ons sterkte, en soms spreken ze daarbij ook de hoop, of verwachting, uit dat filosofie tot steun zal zijn. 

Ik zou het graag willen, maar werkt het ook zo? Valt er steun te vinden in filosofie? In welk opzicht zou zij behulpzaam kunnen zijn? 

 

We voeren gesprekken over ongeneeslijk ziek zijn en doodgaan, en over alles wat ermee samenhangt. Soms indringend, soms aftastend, soms heel praktisch. En soms ook helemaal niet, - totdat we weer met de neus op de rauwe feiten worden gedrukt. 

 

Altijd is de dood wel ergens aanwezig, als een duistere onbekende: iemand die we wel verwachten, zonder te weten wanneer hij komt, of hoe. De gluiperd. Hij lijkt zich verdekt op te stellen. In afwachting. We proberen hem op afstand te houden. En tot nu toe lukt dat aardig.

 

Doet filosofie ertoe in dit morbide kat-en-muis spel?  Wat zou zij kúnnen betekenen in het zicht van de dood?

 

Is het label ‘filosofie’ wellicht een onbelangrijke bijkomstigheid? Want, waar hebben we het dan over? Is er wel een reden om een manier van doen, spreken of denken te kwalificeren als ‘filosofisch’ als leven op het spel staat?

 

Filosofie vat ik op als wijsbegeerte, - een opvatting die zo oud is als de filosofie zelf; het is immers bijna de letterlijke vertaling van het Oudgriekse woord. Wijsbegeerte – en dus niet kenbegeerte of wetenschap. Liefde voor wijsheid is niet hetzelfde als liefde voor kennis, en de vraag naar het verschil tussen beide is een mooi begin om het over wijsbegeerte te gaan hebben.

 

Als filosofie een oefening in sterven is, zoals Plato beweerde, hoe dan? In loslaten? In vrede krijgen met doodgaan überhaupt? In je verzoenen met sterfelijkheid, om te beginnen de eigen? In het vrede krijgen met doodgaan, ook wanneer je nog relatief jong bent?

 

Een vraag die zich af en toe aan mij opdringt: hoe zou ikzelf willen doodgaan? Met wat voor houding? En van daaruit: hoe wil ik dan nu leven?

 

Vragen die gemakkelijk zijn te formuleren. Maar hoe ze te beantwoorden? Of is het een kwestie van uithouden? Het uithouden van de vragen en van de onzekerheid en de pijn die ermee gepaard gaat. En kijken wat er dan opkomt.

 

Een opmerkelijke ervaring, de afgelopen maanden, sinds ik weet dat m’n vriendin langzaam aan het doodgaan is: alsof er geen tekst meer zit tussen mijzelf en de rauwe werkelijkheid van leven en doodgaan. Ook dat lijkt een pijnlijk, vruchtbaar begin: vanuit een gat in zin en betekenis, - filosofie als oefening in onvanzelfsprekendheid.