Het veranderlijke en het blijvende als oeroud spanningsveld. Nog steeds?

.

In de Europese filosofie beweegt zich een oeroud spanningsveld: dat tussen het veranderlijke en het blijvende. Om te beginnen met Heraclitus, de filosoof van het worden: ‘alles stroomt, en niets is blijvend’, versus Parmenides die meende dat alleen datgene wat als ‘zijnd’ gedacht kan worden ook echt bestaat, oftewel: de ware werkelijkheid is eeuwig en onveranderlijk. Met Plato als degene die geprobeerd heeft beide tezamen te denken. 

 

Een hele ideeëngeschiedenis zou kunnen worden geschreven louter op dit spanningsveld: van de oude Grieken tot en met Hegel en Schopenhauer. Variërend van het welgemoed willen meebewegen in een wereld-in-verandering enerzijds, en anderzijds het terugbrengen van alles tot bewustzijn, als twee polen met veel ertussen.

 

Daarna, vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw, lijkt het spanningsveld tussen het veranderlijke en het blijvende uit zicht te verdwijnen. Ofwel, het maakt plaats voor andersoortige spanningsvelden, zoals differentie(s) (Heidegger, Deleuze, Irigaray e.a.).

 

Wat is er veranderd dat het oeroude spanningsveld niet meer actueel is? Of is het slechts schijn dat we geen onderscheid meer maken tussen het veranderlijke en het blijvende?

 

Je zou ook een andere vraag kunnen stellen: waartoe is dat spanningsveld ooit in het leven geroepen? Wat is het wijsgerige belang ervan? Louter om te willen begrijpen wat er gaande is? Of speelt ook een existentiële behoefte een rol? – namelijk: wat biedt zekerheid of een rustpunt in een alsmaar veranderende werkelijkheid?

 

Deze laatste vraag lijkt allerminst overbodig geworden in onze wereld. 

 

We hebben niet alleen te maken met natuurlijke veranderingen – van dag-en-nacht tot en met geboorte-en-dood -, maar ook met verschillen – ‘differenties’ – in tal van soorten. Alles is ‘multi’ aan het worden: van sekse-en-gender tot en met cultuur en religie. Deze verandering-in-de-breedte is volop gaande, en wordt ondertussen oneindig versterkt door een digitale revolutie die nog maar net begonnen is, met als toverwoord ‘algoritme’. 

 

Natuurlijke cycli, differenties en algoritmes: ziedaar onze veranderlijkheid.

 

Is het okay – en een kwestie van wennen – om ‘gewoon’ maar mee te gaan met de flow aan veranderingen? Of hebben wij in een wereld die alsmaar verandert – en steeds sneller – toch behoefte aan ‘iets’ dat hetzelfde blijft, als existentieel rustpunt?

 

En als het laatste het geval is, wat komt dan in aanmerking? Kunnen we nog uit de voeten met eerdere kandidaten voor het blijvende? - zoals begrip (willen begrijpen wat er gaande is), essenties, ideeën, dan wel hele wereldbeelden. 

 

Al deze vroegere zekerheden lijken deel te zijn geworden van gedigitaliseerde processen, met in de aanbieding: tal van alternatieve opties. (Je zou er zo over kunnen denken, maar ook heel anders.) We zijn komen te leven in een spirituele supermarkt, en de filosofie ontkomt er niet aan er ook deel van uit te maken. Hoe hierin een keuze te maken die existentieel – dat wil zeggen: niet in het algemeen, maar voor mij – relevant is?

 

We zijn ver verwijderd geraakt van de wereld waarin het spanningsveld tussen het veranderlijke en het blijvende voor het eerst een thema werd. Terugkeren naar vroegere antwoorden is zoiets als terug willen naar voormoderne tijden, met weglating van alles wat nu zorgt voor dagdagelijkse verandering en turbulentie. Geloofwaardig?

 

Wat komt nog in aanmerking? Meditatieve praktijken misschien? Ook zij stammen uit vroeger tijden. Maar niet alleen dat. Ontdaan van alle cultureel-historische aanslibbingen, gaat meditatie terug op wat door de tijd heen niet lijkt te zijn veranderd, als mogelijkheid, namelijk open aandacht voor wat zich voordoet in mijn geest en in de rest van mijn hele lijf. Is dat een optie voor de behoefte aan een existentieel rustpunt?

 

Uiteraard kan ik alleen zelf antwoord geven op deze vraag. Om mee te beginnen, ja. Als basis. Tegelijk blijft willen-begrijpen mij ook bezighouden, maar rust geeft het zelden. Is dat erg? Nee, net zomin als dat ik afkerig ben van participeren in een wereld-in-verandering.