Levenskunst, filosofie & seculiere spiritualiteit/ Dries Boele

Humanisme en Boeddhisme in dialoog

2012-01-21T09:35:00.001+01:00

Humanisme en Boeddhisme zouden een bijzonder interessante dialoog met elkaar kunnen aangaan, speciaal in deze tijd. Beide zouden daarvan profiteren, vermoed ik. Hun dialoog zou gevoed worden door een rijke erfenis, beiderzijds.

Humanisme, als vrucht van Europese beschaving met wortels in de Grieks-Romeinse cultuur en in het christendom, zou zich in die ontmoeting kunnen bezinnen op een tekort, nl de religieuze of spirituele dimensie. En het Boeddhisme, dat in zijn geschiedenis al vele malen transformaties heeft ondergaan als gevolg van verandering van omgeving, zou zich in die ontmoeting kunnen bezinnen op een noodzakelijke aanpassing aan een (relatief) nieuwe culturele omgeving en mentaliteit, die van Europa/het Westen.

Het voordeel van Boeddhisme als dialoogpartner is dat het wel een religie is, maar geen godsdienst. (De grootste bron van misverstanden is het identificeren van beide.) Aangezien het non-theïstisch is en zich niet bezighoudt met bovennatuurlijke kwesties, zou je het Boeddhisme kunnen beschouwen als een seculiere religie. Allerlei allergieën en andere gevoeligheden die post-christelijken met godsdienst hebben, kunnen op die manier worden vermeden, terwijl religieuze of spirituele kwesties (vragen, behoeften en verlangens) toch aan bod kunnen komen, en dat in dialoog met een veelzijdige en levende traditie.

Een ander voordeel van Boeddhisme is dat het zijn geschiedenis heeft in beschavingen die fors verschillen van de Europese. Een dergelijke ontmoeting maakt veel van wat we gewoon zijn onvanzelfsprekend. En dat is ook wat ik verwacht van een intensieve dialoog tussen Humanisme en Boeddhisme: een die vanzelfsprekendheden afgraaft en vooronderstellingen blootlegt die anders ongedacht zouden blijven. Zelfs al blijft het Humanisme op afstand van het Boeddhisme (een dialoog hoeft immers niet tot integratie te leiden), dan nog zou een ontmoeting tot een bezinning kunnen leiden waarin het ‘ongedachte’ van de eigen invalshoek wordt uitgedaagd, beiderzijds. En wellicht leert men ook nog iets van de ander!

Vermoeden/stelling om te onderzoeken: Humanisme, en secularisme in het algemeen, zullen nooit werkelijk aanslaan als alternatief met toekomst, zolang zij vragen, behoeften en verlangens die te maken hebben met religie en spiritualiteit niet onder ogen zien en op eigentijdse en seculiere wijze adresseren. Op dit punt zou het Humanisme een stuk creatiever kunnen zijn, ook conceptueel. Een dialoog met het Boeddhisme biedt daar een uitstekende aanzet toe.

[groeitekst; kan dus nog veranderen]

.

Over filosofie van de levenskunst (interview)

2011-11-24T10:22:00.011+01:00

.
Vorige week had ik een interview met Fred Gales voor BOS-radio over levenskunst (uitgezonden op 19 november). Van Fred kreeg ik vooraf enkele vragen toegestuurd, als aanwijzing waar het gesprek over zou kunnen gaan. Ter voorbereiding heb ik aantekeningen gemaakt bij deze vragen. Deze aantekeningen bestaan grotendeels uit losse flarden, - niet zo zinvol om die geheel onbewerkt hier los te laten. Tussen werkzaamheden door zal ik leesbaar gemaakte aantekeningen invoegen. Een momentopname. In de vorm van een groeitekst dus.

Wat is de moderne filosofie van de levenskunst?

Ik kan niet namens de filosofie van de levenskunst in het algemeen spreken. Ik kan alleen iets zeggen over mijn insteek. Wat is levenskunst vanuit mijn perspectief?
Hedendaagse levenskunst heeft wat mij betreft twee kenmerken. Zij is seculier en zij is individueel.
‘Seculier’ in de zin van aards, van deze wereld, en tijdelijk: dat is het leven waarbinnen ik mij beweeg en dat het domein is van levenskunst.
Levenskunst is een seculiere spiritualiteit. (Sommigen noemen zich ‘atheïst’, maar dat vind ik teveel eer voor iets wat ik afwijs, namelijk geloven in een god of goden.) ‘Seculier’ is voor mij een term met een positieve lading. Het affirmeert het leven op aarde. Levenskunst wil dit leven tot een kunst maken.
Verder is hedendaagse levenskunst een individuele aangelegenheid. Natuurlijk maak ik deel uit van grotere gehelen, leef ik niet alleen, doe en deel ik veel met anderen, maar hoe ik mij verhoud tot dit alles is aan mij om uit te maken. Daar bestaan geen standaards voor.
Levenskunst kent slechts individuele casussen en we leren van elkaars levenslopen, projecten en inzichten. We laten ons inspireren door een gemeenschappelijk erfgoed dat zeer divers is en waarin ieder zijn of haar eigen bronnen aanboort. Er bestaat echter geen gemeenschap van levenskunstenaars.
Je zou ook kunnen zeggen: het debat over wat levenskunst is, is onderdeel van levenskunst, - een open en dynamische aangelegenheid, afhankelijk van de inbreng van individuen die er vorm aan trachten te geven met hun leven.

Vanwaar de populariteit van levenskunst, met name bij de humanisten ?

Ik ben geen zegsman van het humanisme. Ik heb veel sympathie voor deze stroming in het levensbeschouwelijke landschap, maar weet niet of ik er in pas. Er zijn punten waar ik mijn vraagtekens bij heb. De (voornamelijk denkende) mens lijkt tot maat voor alles te worden gemaakt, - iets waar ik me ongemakkelijk bij voel.
Wat betreft de populariteit van levenskunst bij humanisten, ik kan mij voorstellen dat levenskunst een positieve invulling geeft aan het humanistische ideaal. Het profiel van humanisme was lange tijd nogal negatief geformuleerd, - althans, zo kwam het op mij over. (Zoals in de recente slogan: ‘... dan zijn we aan de goden overgeleverd’.) Humanisme als een soort vluchtheuvel voor niet-gelovigen in een cultuur die werd gedomineerd door het christendom. Dit laatste is niet meer het geval. De vraag wordt dan des te dringender, naar wat het humanisme wél is. Waar staat het voor? Humanisme stelt de mens centraal. Maar wat betekent dat? Levenskunst biedt uitkomst, wellicht.

De filosofie van de levenskunst beroept zich op het gedachtegoed van de klassieke oudheid i.e. Epicurus, de Stoa, Marcus Aurelius. In hoeverre is dat terecht?

Levenskunst is geen uitvinding van vandaag, maar heeft een lange geschiedenis. Reeds in de Oudheid was levenskunst een thema bij Griekse en Romeinse filosofen. Met name het Epicurisme en de Stoa zijn dan belangrijk. Maar je kunt ook Aristoteles noemen en het kynisme van Diogenes. Ook voor hedendaagse levenskunst zijn zij inspiratiebron, - naast vele andere overigens. We kunnen nog steeds van hen leren.

Wat mij altijd heeft aangetrokken in filosofie is de waardering voor bewustzijn en denken. Het is niet alles, maar zonder is een menswaardig leven moeilijk voorstelbaar. Het komt erop aan het te cultiveren.
Bij de Griekse filosofen reeds vind je een lofprijzing van het menselijk verstand (in brede zin, zeg maar: dat wat ons doet verschillen van een dier), en hetgeen waartoe dat verstand ons in staat is (zo ongeveer alles wat wij tot onze wereld rekenen, inclusief kunst, filosofie en wetenschap). We leven als het ware met een ruwe diamant en het komt erop aan deze te slijpen, zodat zij gaat schitteren en fonkelen. Dit slijpen van onze ruwe diamant is de taak van de filosofie.

De inzichten van filosofen uit de Oudheid blijken nog steeds van waarde, in de zin dat ze licht kunnen werpen op ons menszijn en in-de-wereld-zijn. Daartoe is het wel nodig enig schiftwerk te plegen. Er zijn duidelijk ook aspecten die typisch zijn voor de tijd en cultuur waarin die filosofieën zijn ontstaan. Maar dat geldt voor elke filosofie: een deel is algemeen-menselijk en kan ons nog aanspreken, en een ander deel is tijdgebonden, - voor een hedendaagse filosofie van de levenskunst de taak om dat onderscheid te maken.

(Een filosofie die puur tijdgebonden is, is hooguit interessant als historisch curiosum, en je kunt je afvragen of er dan überhaupt wel sprake is van filosofie. Leuk voor de ideeëngeschiedenis, maar wijsgerig oninteressant, - filosofie heeft namelijk iets algemeen-menselijks, minstens als streven. Het curieuze is evenwel dat denkers uit de Oudheid ons nog steeds iets te zeggen hebben, zoals dat ook geldt voor tragediedichters als Euripides en Sophokles.)

Levenskunst vertrekt vanuit de eigentijdse gesitueerdheid. Zo ook de hedendaagse. De menselijke conditie is veranderd sinds Epicurus en Marcus Aurelius. Het zou naïef zijn om zich daar geen rekenschap van te geven, en het verhaal zou ongeloofwaardig worden.

Andere inspiratiebronnen die genoemd worden zijn Nietzsche en Foucault, wat ontleent men aan hen ?

Nietzsche peilde op indringende wijze de situatie van de hedendaagse (Westerse) mens. Zijn analyses hebben nog weinig aan actualiteit ingeboet. Allerlei concepties waar we nu mee leven vind je bij hem reeds verwoord. Individualisme, seculariteit, nihilisme, zijn opvatting van waarheid en zelfcreatie, en natuurlijk de onvermijdelijke ‘dood van God’. Om er enkele te noemen.

Ik ontleen aan Nietzsche zijn perspectivisme. Er bestaat niet zoiets als dé waarheid. Er bestaan slechts perspectieven: verschillende invalshoeken om iets wijzer te worden over menszijn, over het leven, over de wereld waarin we leven, telkens vanuit een andere positie belicht. Filosofen vat ik op als belichaamde perspectieven.
Wat ik ook inspirerend vind aan Nietzsche is zijn pleidooi om het leven te beamen en de aarde trouw te blijven.

Voor levenskunst is Foucault vooral belangrijk omdat hij het thema weer op de agenda van de filosofie heeft gezet. In zijn onderzoek naar de geschiedenis van de seksualiteit stuitte hij op praktijken en opvattingen bij de oude Grieken en Romeinen, die hij samenvatte onder het kopje ‘bestaanskunst’. Hij was daarbij geïnspireerd door het werk van Pierre Hadot. Jammer genoeg heeft Foucault nauwelijks de tijd gehad om dit thema verder te onderzoeken.

Een van de belangrijkste thema’s van Hadot was de vraag hoe filosofen in de Oudheid hun filosofie in praktijk brachten. We hebben doorgaans het idee dat filosofie zich definieert door auteurschap, met boeken als referentie. Hadot laat zien dat filosofie in de Oudheid een manier van leven was, ook wel ‘levenskunst’ genoemd, inclusief oefeningen (‘exercices spirituels’). Je was filosoof, niet omdat je een theorie had ontwikkeld of een boek had geschreven, maar omdat je leefde als een filosoof. Socrates, die nooit wat geschreven heeft, was in antiek perspectief dus eerder regel dan uitzondering. Filosofen die er mooie ideeën op na hielden, maar er niet naar leefden, werden niet serieus genomen als filosoof. (Het lijkt me een uitstekend criterium voor boeken over dit onderwerp. Ook in de sfeer van psychologie, therapie en zelfhulp. Het zou een hoop schelen in de schappen van de boekhandel.)

Wat is de praktijk van de levenskunst ?

Levenskunst was en is een manier van leven. De mens is een oefenend wezen, zoals Sloterdijk zegt.
Het kunstwerk van levenskunst is je levenshouding. Deze levenshouding is opgebouwd uit gewoonten. En dat vergt oefening. Vooral wanneer je je levenshouding wilt bijstellen.

Bij oefeningen moet je je afvragen: waartoe. Wat is de bedoeling van een praktijk? Wat wil je ermee bewerkstelligen?
Een belangrijk doel is wat mij betreft: een opgeruimd gemoed. Wanneer ik naar de verschillende levenskunsttradities kijk (in het Oude Griekenland, maar ook in het Oosten, in Boeddhisme, Taoïsme en Zen), en ik leg hun idealen naast elkaar, dan heb ik sterk de indruk dat er iets gemeenschappelijks in zit. En dat gemeenschappelijke noem ik ‘opgeruimd gemoed’.
Ook de boeddhistische ‘verlichting’ zie ik als een vorm van opgeruimd gemoed.
Waar het op aankomt is om met volle aandacht te kunnen doen wat je doet: openstaan, ontvankelijk voor wat er in en om je heen gebeurt. Dat is niet alleen in Oosterse spiritualiteit een streven. Ook epicuristen en stoïcijnen streefden ernaar.
Ze hebben elk hun eigen analyse hoe het komt dat ons gemoed ‘bezet’ raakt, plus een remedie: om het gemoed op te ruimen, zodat we met aandacht in het hier en nu kunnen leven.
Verder is een doel: het ontwikkelen van praktische wijsheid. Dat wil zeggen: het juiste of gepaste doen in een concrete situatie. Hiertoe is het belangrijk om te leren uit ervaring. (In filosofische context gebeurt dit in een socratisch gesprek)

Tal van oefeningen zijn te noemen. Ik zal er enkele uitlichten.
Zitmeditatie, bijvoorbeeld. Vrijwel dagelijks zit ik een tijdje. En één keer per week zit ik in een boeddhistisch centrum hier in Amsterdam.
Een andere belangrijke oefening is voor mij om mijn emoties in de gaten te houden. Waar komen ze vandaan? Wat is mijn eigen aandeel in de totstandkoming ervan? Wat kan ik ervan leren?
Opvoeden ervaar ik als een belangrijke oefening. Ik heb een zoontje van 5, en ik leer heel veel van hem. Voor hem telt niet alleen wat ik zeg, maar vooral ook wat ik doe of niet doe. Zijn aanwezigheid is een aanhoudende uitnodiging om alert te zijn op mijn eigen gedrag. Een permanente spiegel, twee kanten op.
In opvoeding vind ik consequent-zijn belangrijk. Maar de vraag is: waarin? Waar wil ik niet van afwijken? Waarin is onderhandeling mogelijk? En wat laat ik over aan zijn voorkeur of stemming? Daar zijn geen vaste regels voor. Praktische wijsheid gaat over het afstemmen op concrete situaties.
Ook lesgeven ervaar ik als een oefening: door een filosoof te presenteren actualiseer ik zijn of haar relevantie voor mijn eigen levenskunst. Door dit te doen hoop ik dat iets soortgelijks zal gebeuren bij de deelnemers aan de workshop of cursus.

Nog één andere oefening zou ik willen noemen: perspectivisme. Van filosofie leer ik om mij vragen te blijven stellen en ook om het leven door verschillende brillen te bekijken. Zoals gezegd, beschouw ik filosofen als belichaamde perspectieven. Ik leer enorm veel van die verschillende visies. Zij verrijken mijn ervaring van het dagelijkse leven en maken dat ik me steeds meer vertrouwd voel in de wereld. Filosofie helpt me thuis te raken in de complexiteit van het bestaan.

Er zijn nog vele oefeningen te noemen. In feite wordt alles een oefening wanneer je met levenskunstige bril op naar het dagelijks leven gaat kijken.

(Wordt vervolgd)

Visie van de 'levenskunst' op individu, gemeenschap en bewustzijn?
Visie van de 'levenskunst' op moraliteit?
Visie van levenskunst op religie en spiritualiteit?
Relatie van de 'levenskunst' met Oosterse filosofieën als Advaita Vedanta,
Boeddhisme, Tao?

Ontmasker, een gedicht van Arthur Lava

2011-11-04T12:45:00.002+01:00

.
Een gedicht dat ik om de zoveel tijd graag herlees:

Ontmasker

Ontmasker die buitenkant,
die vorm die voor jou
zo ondraagbaar blijkt.

Leg het achterland
van je verlangens open.

Ontdoe je laag voor laag
van wat zich eerder
hooggesloten hield.

Pak uit! Pak uit
met wat je op het lijf
geschreven is.

Verdrijf datgene
wat uit aarzeling geweven is.

Stroop elke schuwheid
brullend van je af.

Jij, groot wild
in deze wildernis.

Arthur Lava

De filosoof als oefenmeester, en andere vruchtbaarheden

2011-10-07T12:15:00.003+02:00

Wanneer ik mijzelf herbeschrijf in termen van Sloterdijk, dan ben ik een oefenmeester. Zoals je in sport oefenmeesters hebt, zo ook in filosofie. En wie anderen oefent moet zelf ook goed geoefend zijn.

Het lezen en bespreken van Sloterdijk’s ‘Je moet je leven veranderen’ heeft ondertussen al de nodige veranderingen bij mij teweeg gebracht, en we zijn nog maar halverwege! (Een van de vruchtbaarste leesgroepen die ik de laatste tijd heb gedaan!) De wijze van schrijven en het feest van de geest dat zich in het boek tentoonspreidt werken aanstekelijk. Met name de onverwachte dwarsverbanden en het creatieve woordgebruik: er is geen enkele reden om gedachten als heilige, onaantastbare huisjes te behandelen. Sloterdijk is de vleesgeworden aansporing tot het aloude motto: Durf te denken! En dat ideeën promiscue kunnen zijn blijkt al snel wanneer je zijn teksten leest: het eigen denken raakt onontkoombaar in een stroomversnelling.

Mijn opvatting over religie heb ik bijgesteld: inderdaad een ‘slecht begrepen oefensysteem’; en eigenlijk bestaat zij niet, - althans, niet als op zichzelf staand fenomeen dat aanspraak kan maken op een monopolie.
Het belang van de ‘verticaal’, in het persoonlijke en het culturele leven: mijn aandacht voor verlangens en idealen die een verschil (willen) maken in de wereld heeft een nieuwe impuls gekregen. Oftewel: ‘climbing mount improbable’. Zonder verticaal wordt het leven nogal plat. Mijn avontuurlijke zin dreigt weer onbedwingbaar te worden.
Het verschil tussen een experimenteel, creatief ethos (in mijn eigen woorden) enerzijds en een recreatief, stabiliserend ethos anderzijds: het is geen kwestie van keuze. Beide bestaan naast elkaar, en wellicht ook in dezelfde persoon, - hetgeen niet wegneemt dat ik mij weer bewust word van mijn voorkeur.
Culturele evolutie waagt zich telkens weer aan nieuwe onwaarschijnlijkheden, om deze dan te realiseren, - althans, kunstenaars en andere creatievelingen doen dat; het kunnen ook politici zijn, bijvoorbeeld, mits zij iets nieuws in het leven (durven) roepen. Een riskante aangelegenheid, zoals ook bergbeklimmen dat is, maar dat maakt creativiteit tot wat zij is: een avontuur. Daarnaast is cultuur ook: de integratie van het nieuwe, conserveren, stabiliseren. Beide zijn nodig: creativiteit en conserveren. Een basiskamp is onmisbaar om tot nieuwe hoogten te geraken.
Alom oefensystemen. En ook filosofie is er een. Een oefensysteem om meester te worden over je eigen hartstochten, gewoontes en meningencircus. Ik zou daar zelf aan willen toevoegen: teneinde de vrijheid, creativiteit en medemenselijkheid, van de oefenmeester zelf en van zijn leerlingen, te optimaliseren, - als mijn invulling van de verticaal.
En ja, er is een ‘breuk’ nodig met het gewone leven, - beter gezegd: met het toevallige leven. Misschien niet zo diepgaand als bijvoorbeeld bekeringen, waarin nieuw-gelovigen radicaal breken met een eerdere levensstijl, om deze rigoureus te vervangen door een andere, inclusief andere denkpatronen. Waar een bewuste levenstijl wel mee breekt is leven met het non-ritme van het toevallende en willekeurige leven: geleefd worden door wat er per dag op je af komt, - wat ik even aanduid met het ‘toevallige leven’. Een bewuste levenstijl (zoals ik met levenskunst beoog) vereist een zelfgekozen ritmiek, met terugkerende handelingen, gekozen gewoontes en een leefruimte waarin iets kan gebeuren (in plaats van opgenomen te zijn in de opaciteit van een ononderbroken stroom van toevalligheden). In feite kent iedereen die bekend is met het werkende leven een dergelijke ritmiek, met dit verschil dat je als werkende meestal niet zelf hebt gekozen voor de indeling en opbouw van je werktijd.

Verder bevestigt het boek tal van denksporen die reeds waren ingezet. Met name rondom filosofie, - die in de eerste plaats een levenspraktijk is, opnieuw.
(Filosofie kan uiteraard ook anders worden bezien, met name als creator van concepten, waardoor iets nieuws denkbaar wordt - en Sloterdijk manifesteert deze taakopvatting ten volle - , maar dat is nu even niet aan de orde.)

[Voor enkele gedachten n.a.v. Sloterdijk’s opvatting over religie in ‘Je moet je leven veranderen’, kijk op mijn andere weblog: ‘Cultureel engagement’, http://dboele.blogspot.com ]

Onderweg naar Ithaka

2011-09-25T00:23:00.002+02:00

Nogmaals dit geweldige gedicht van Kafavis, een van de mooiste gedichten die ik ken, mijn lijfgedicht, zeg maar.
Moge je leven een op weg zijn naar Ithaka en moge er vele leer- en luisterrijke omwegen en oponthouden zijn, om ooit aan te komen, maar nog lang niet...
Een reis die niet pas begint wanneer alles goed op de rit staat en het reisdoel helder, maar inclusief zoeken en verwarring.

ITHAKA

K.P. Kaváfis

Als je op je tocht naar Ithaka vertrekt,
smeek dat je weg heel lang mag zijn,
vol avonturen, vol ervaring.
De Laestrygonen en de Cyclopen,
en de toornige Poseidon moet je niet vrezen;
zulke wezens zul je nooit vinden op je weg,
als je denken hoog blijft, als een uitgelezen
bewogenheid je lichaam en je geest bezielt.
De Laestrygonen en de Cyclopen,
de woeste Poseidon zul je niet ontmoeten,
als je ze niet met je meedraagt in je ziel,
als je ziel ze niet voor je ogen plaatst.

Smeek dat je weg heel lang mag zijn.
Dat er vele zomerse morgens zullen zijn
waarop je, met wat een voldoening, wat een vreugde
zult binnengaan in voor het eerst aanschouwde havens;
en dat je moogt vertoeven in phoenicische stapelplaatsen,
en daar goede waren kopen kunt,
parelmoer en koralen, amber en ebbehout,
en zinnestrelende parfums van elke soort,
zo overvloedig als je kunt zinnestrelende parfums;
en dat je naar veel steden in Egypte gaan moogt
om te leren en te leren van de wijzen.

Houd altijd Ithaka in je gedachten.
Daar aan te komen dat is je bestemming.
Maar overhaast de reis volstrekt niet.
Beter dat die vele jaren duren zal,
en dat je, oud al, landen zult op het eiland,
rijk met alles wat je onderweg hebt gewonnen,
niet verwachtend dat Ithaka je rijkdom geven zal.
Ithaka gaf je de mooie reis.
Zonder dat eiland was je niet op weg gegaan.
Verder heeft het je niets meer te geven.

En als je het armelijk vindt, Ithaka misleidde je niet.
Zo wijs als je bent geworden, met zoveel ervaring,
zul je begrepen hebben wat Ithaka’s betekenen.

Filotainment, wat is er op tegen?

2011-09-20T09:16:00.010+02:00

In de Vrij Nederland van 17 september staat een artikel onder de titel ‘Filotainment!’ Wat er precies onder wordt verstaan wordt mij niet duidelijk. En evenmin waarom het als kop is gekozen? Is de suggestie dat alles wat erin genoemd wordt onder ‘filotainment’ valt, inclusief Filosofie Magazine en programma’s bij de ISVW?

De combi ‘filosofie’ en ‘entertainment’ klinkt negatief. En ik kan me er wel wat bij voorstellen. Niets tegen entertainment, noch tegen vrolijke wijsbegeerte of speelse filosofie (we kunnen wel wat meer Diogenes gebruiken!). Maar gaat filosofie samen met entertainment? Ik heb er iets op tegen, maar wat? En wanneer is het ‘filotainment’? Wanneer worden filosofie en entertainment een negatieve combinatie?

Is het wanneer geld verdienen of aandacht krijgen belangrijker wordt dan waarheid zoeken?
Is het wanneer het voor alles gezellig moet blijven?
Is het wanneer filosofische kwesties gemakkelijker worden voorgesteld dan ze zijn?
Is het wanneer filosofie een set denkhandigheidjes wordt?
Is het wanneer ook iemand als Cruijff of een bank een ‘filosofie’ blijkt te hebben?
Is het wanneer intellectueel gebabbel wordt opgeleukt door het ‘filosofie’ te noemen?
Is het wanneer het onderwerp afhankelijk wordt gemaakt van de grootste gemene deler, het liefst statistisch onderzocht?
Is het wanneer filosofie moedwillig een verkleurende bril opzet, bijvoorbeeld die van het positieve denken?
Is het wanneer alle tekst per se prettig leesbaar moet zijn en elke inspanning taboe wordt verklaard? Zeg maar: filosofie die een mediatraining heeft ondergaan.
Is het wanneer filosofie ervaringsloos blijft, zonder gevolgen voor de geestelijke gezondheid van haar beoefenaar?

Wordt een filosoof een filotainer wanneer hij niet zou willen lezen, of deelnemen aan, hetgeen hij zelf presenteert, indien hetzelfde door een ander zou worden gepresenteerd, - vanwege kwaliteit of niveau? Gaat een filotainer naar zijn eigen cursus? Leest hij zijn eigen boek? (Zeg maar: de categorische imperatief van het filosoferen.)
Is de filotainer onze eigentijdse versie van de sofist? Of heet hij gewoon docent? Of trainer?

En is dit filotainment? Natuurlijk niet! Maar waarom eigenlijk (niet)?

Ik ben er nog niet uit.

Post-metafysische kunst

2011-09-10T22:00:00.002+02:00

Deze week bezocht ik het Rotterdamse Boymans – van Beuningen. Er was een tentoonstelling van George Condo (‘Mental states’). Verder: ‘Futuro: Utopie in constructie’, plus werk van Atelier van Lieshout en Bruce Nauman. En uiteraard de vaste collectie, van Middeleeuwen en 17de eeuw tot Munch en Kokoschka.

Terwijl ik het niet had verwacht vond ik de tentoonstellingen van Condo e.a. heel verfrissend en een stuk interessanter dan het oude werk. Ik kwam erdoor in een speelse stemming, - sinds enige tijd mijn favoriete gemoedstoestand.

Of het werk allemaal in een speelse stemming is gemaakt, weet ik niet. Ik bekijk het zo, en kan er dan van genieten. Het is de levenshouding of mentaliteit die uit het werk spreekt die me aanspreekt. Spel, of ruimer: onderzoek.

Kunst als onderzoek & spel, met de wereld en verbeelding als onuitputtelijk exploratieveld.

Ik had lange tijd moeite met het appreciëren van hedendaagse kunst, zeker die van de laatste drie decennia. Ik liep er ook tegenaan toen ik op de kunstacademie zat. De ingang erop ontging me: wat moet ik ermee? Wellicht liep ik nog rond met oude verwachtingen. Het lijkt wel alsof ik er nu pas aan toe ben.

Wanneer je naar hedendaagse kunst kijkt, ontdaan van metafysische last en zingevingspretenties, dan is zij zeer zeker pruimbaar. Niets diepzinnigs. Gewoon spel en onderzoek.
Schoonheid is zo’n metafysisch geladen criterium, - speelt in hedendaagse kunst nauwelijks nog een rol.
Zoals de ideale werkelijkheid (al dan niet bovennatuurlijk verankerd) geen levensmodel meer is, zo zijn ook ideale vormen (en hun schoonheid) niet meer het streven in de kunst.
Speelse kunst heeft een ironische ondertoon, - het medeweten van het spel-element. Kunst die zichzelf niet al te serieus neemt, voor wie het leven geen tragiek of een doodzonde is, maar een uitvinding en een nieuwsgierige lust. (In vergelijking daarmee is de oude kunst vaak nogal ernstig.)
Helaas, niet alle kunst die hedentendage wordt gemaakt is geboren in spel en onderzoek. Steriel vanwege te hoge pretentie of zwaar van zelfbetrokkenheid.
Wat ik in Boymans zag, bracht me evenwel in een levenslustige stemming.

Weg met het nieuws!

2011-09-05T19:35:00.002+02:00

Een opmerkelijke aflevering van NRC-next, afgelopen donderdag, 1 september. Op de voorpagina slechts de volgende tekst: ‘Weg met het nieuws’. Ondertitel: ‘Lees liever eens een goed boek. Zoals het pleidooi van Rolf Dobelli voor een gezonder nieuwsdieet’. In de krant is het hele essay van Dobelli afgedrukt, op tien pagina’s, omgeven door de nieuwsberichten waar het essay een fors vraagteken bij zet.

Lange tijd wist ik niet wat ervan te denken dat een filosoof, Rob Wijnberg, hoofdredacteur werd van NRC-next: zal het enig verschil gaan maken? Maar met het publiceren van dit anti-nieuws essay in een krant begin ik de voordelen te zien. Het zou kunnen dat de kritische zin van de filosoof Wijnberg heeft gemaakt dat de hoofdredacteur Wijnberg besloot tot deze stunt. In ieder geval ben ik blij dat het essay van Dobelli juist verschijnt in een dagblad.

Het essay begint zo:
‘Dit artikel is het tegengif tegen nieuws. Het bevat veel tekst, er vluchtig doorheen bladeren zit er niet in. Door de overconsumptie van nieuws kunnen veel mensen niet meer goed lezen, meer dan vier pagina’s achter elkaar is al snel een worsteling. Dit essay laat zien hoe je uit die val kunt komen, tenminste, als je er niet al veel te stevig in zit.’

Het essay doet me weer eens nadenken over mijn nieuwsbehoefte. Deze is ondertussen een stuk minder dan enkele jaren geleden, maar toch: ik wil nog steeds wel op de hoogte zijn. Maar waarvan eigenlijk? Waarom denk ik het nieuws nodig te hebben? En wat voor beeld van de wereld houd ik er aan over?

In het essay worden allerlei redenen genoemd om niet langer het nieuws te volgen. Sommige van die redenen had ik zelf al ontdekt. Zoals: nieuws verspilt tijd. En: nieuws verstoort de concentratie, nodig voor denken en creativiteit. ‘Samen met een glucosetekort in je bloed, is afleiding door nieuws de grootste hindernis voor heldere gedachten.’
Inderdaad, als ik me heb voorgenomen iets diepgaand te onderzoeken (met behulp van grondig lezen en creatief schrijven), dan weet ik dat het niet slim is om eerst in het nieuws van de dag te duiken. Het betekent vaak: einde concentratie en grote moeite om alsnog aan de slag te gaan.
Advies van Rolf Dobelli: ‘Wie zijn concentratie en bezinning terug wil moet op een strikt nieuwsvrij dieet.’

Nog een argument om het nieuws te mijden, dit keer van meer filosofisch belang:
Door het nieuws te volgen vormen we ons een verkeerd beeld van de werkelijkheid. Wat het nieuws haalt, en hoe het als nieuws wordt gebracht, is slechts een zeer kleine greep uit wat er dagelijks gebeurt, en bovendien wordt het zeer eenzijdig belicht, namelijk in zoverre het onze nieuwsgierigheid bevredigt. Het beeld dat we aldus van mens en wereld krijgen is fors vertekend door de logica van het nieuws: hypes, hoogte- en dieptepunten, ongenuanceerde berichtgeving.
Het meeste nieuws is irrelevant voor onze dagelijkse beslissingen. Ook begrijpen we de wereld er niet beter door, integendeel. En toch laten we er ons door beïnvloeden, minstens in zoverre we er tijd aan besteden, soms zelfs heel veel tijd (want we willen niets missen).
Citaat: ‘De strijd tussen relevantie en wat nieuws is, dat is de fundamentele strijd van de moderne mens.’ Wanneer je nieuws uitbreidt naar emails en sociale media, dan is deze bewering wellicht minder overdreven dan het lijkt.

Iets wat al tweeduizend jaar wordt gepredikt door levenskunstfilosofen, komt ook hier weer terug: maak onderscheid tussen wat binnen je bereik ligt en wat niet. Maak je dit onderscheid niet, dan heb je een recept voor ongeluk. Of zoals Dobelli het verwoordt: ‘Nieuwsverhalen gaan vrijwel altijd over zaken waarop je zelf geen invloed hebt. Dit creëert een fatalistische houding bij lezers.’

En dan blijft er nog de overbodigheid. ‘Stel jezelf de vraag: wat is de toptien nieuwsberichten van een maand geleden (die nu niet meer in het nieuws zijn)? Als je moeite had het te herinneren, dan ben je niet de enige. Waarom zou je iets willen consumeren dat niets toevoegt aan je kennis?’

Kortom, wie een opgeruimd gemoed op prijs stelt en het leven wil begrijpen zoals het zich voordoet, doet er goed aan te waken over een gezond nieuwsdieet.

Twee films over liefde en realiteit

2011-09-03T22:40:00.003+02:00

Deze week twee films gezien:
‘Samsara’ van Pan Nalim, en ‘Le Fabuleux Destin d’Amelie’ van Jean-Pierre Jeunet.
Beide gaan over liefde.
Beide gaan ook over realisme (of juist niet), - zij het in verschillende betekenissen.

In de eerste film een innerlijke strijd tussen spiritualiteit en gewoon leven. De hoofdpersoon, Tashi, wijdt zijn leven aan meditatie en een zoektocht naar verlichting. De roep van het leven op het land, werk en een gezin is echter groot, en leidt tot allerlei conflicten. Ontroerend, zeker aan het einde.
Is seksualiteit een probleem voor een spiritueel georiënteerd leven? Moet het een probleem zijn?

In de tweede film een speelse tocht door het leven, met de liefde als rode draad. De hoofdpersoon, Amelie, leidt een ongewoon leven, op een manier die je velen zou toewensen, inclusief jezelf: prettig naïef, spontaan, speels, poëtisch. In een Parijs zoals je die stad graag wilt zien, romantisch.
Een fabulerende film. Prachtig. Wil niet realistisch zijn, maar een gevoel overbrengen, - hetgeen uitstekend lukt.
Is het realisme (zoals we dat kennen uit Amerikaanse films) wel zo geschikt om een verhaal te vertellen? – vroeg ik mij af na het zien van deze Franse film.

Liefde, kan zij anders zijn dan deze fabelachtige zielsverheviging? Zij kan, ja, maar toch, moet zij niet soms zo worden gevoeld? Zijn wij uiteindelijk niet een homo lyricus, - minstens in verlangen?

´Gooi je ramen en deuren open´ (interview)

2011-06-22T09:11:00.002+02:00

.
Interview met Dries Boele over de summerschool ´Opgeruimd gemoed´ (22-26 augustus 2011) bij de ISVW in Leusden.
Het interview is eerder verschenen in: ‘Het goede leven’, nieuwsbrief juni 2011 van de Internationale School voor Wijsbegeerte (www.isvw.nl ).

Hoe komen jouw cursussen tot stand?
Al mijn cursussen draaien rond het thema ‘levenskunst’, oftewel de vraag ‘Hoe te leven?’ Telkens kies ik een andere invalshoek. Het begint met een vraag waar ik zelf mee zit. Daar denk ik over na, ik lees erover, bestudeer filosofen en andere relevante literatuur, en uit dit onderzoek ontstaat dan gaandeweg een cursus. Voor mij is het de kunst om een interesse die ik zelf heb zo te vertalen dat anderen er ook iets aan hebben.

Wat was de vraag voor deze summerschool?
Dit keer vroeg ik me af wat het ideaal is van levenskunst. Wat is de moeite waard om na te streven? Om wat voor soort leven gaat het? Het kunstwerk van levenskunst is je levenshouding. Niet wat, maar hoe je wat dan ook doet. Wat valt er te zeggen over die levenshouding?
Een van de belangrijkste idealen vat ik samen onder de noemer ‘opgeruimd gemoed’. De uitdrukking viel me in toen ik enkele jaren geleden bij de ISVW ook een zomerweek deed over filosofie van de levenskunst. Ik presenteerde de verschillende opvattingen over levenskunst en opeens zag ik dat er een belangrijke overeenkomst was wat betreft nagestreefde gemoedstoestand. Ik noemde dat toen ‘opgeruimd gemoed’. Dat thema heb ik in deze cursus verder uitgewerkt.
Een opgeruimd gemoed staat tegenover een bezet gemoed. Bezet door zorgen, door idee-fixen, door onrust, door frustratie, door agressie of haat, etc. De vraag is dus: waardoor wordt je gemoed bezet? En wat kun je eraan doen om het op te ruimen? Filosofen, van Zen en Epicurus tot Stoa en Spinoza, verschillen van mening over wat de belangrijkste verstoring is van het gemoed. Ook staan ze verschillende remedies voor. Maar uiteindelijk gaat het hen om hetzelfde.
Opgeruimd heeft verder de connotatie van opgewekt, ook iets wat je bij de verschillende filosofen tegenkomt.

Waarom is een opgeruimd gemoed zo belangrijk?
Om met volle aandacht de dingen te doen is het nodig dat je aandacht vrij is. Vrij van ernstige verstoringen. Als je allerlei idee-fixen hebt en je gedachten altijd dezelfde koeienpaadjes bewandelen, dan word je daardoor ingeperkt, sta je niet open voor iets nieuws. Iets soortgelijks gebeurt met heftige emoties. Het klinkt paradoxaal, maar heftige emoties maken gevoelloos; je staat niet meer open voor de beleving van een ander. Om te genieten, om creatief te zijn, om er te zijn voor een ander: dat kan allemaal het beste met een opgeruimd gemoed.

Dat opruimen van je gemoed noem jij een vorm van levenskunst. Waarom is levenskunst op dit moment zo’n belangrijk thema?
Iedereen zit met vragen over het goede leven. Voor velen hebben de religies afgedaan. De antwoorden zijn ongeloofwaardig geworden, maar de vragen bestaan nog altijd. Het huidige secularisme is echter mager, te mager om leefbaar te zijn. Het dreigt te blijven steken in oppervlakkigheid. Het is vooral tegen van alles, zeker wanneer het riekt naar religie. Maar waar is het vóór? Levenskunst zou ik dan ook willen beschouwen als een seculiere spiritualiteit. Om te inspireren tot kwaliteit van leven. Filosofen hebben zich daar al eeuwen sterk voor gemaakt. Met name in de Oudheid. Levenskunst was toen immers al een hoofdonderwerp voor filosofie.
In onze tijd is er een enorm aanbod wat betreft kwaliteit van leven. We leven in een soort spirituele supermarkt en je mag zelf kiezen waar je inspiratie mee opdoet en waar je je het beste in vindt. Punt is, hoe kom je daar achter? Het enorme aanbod is mooi, maar stelt ook voor een probleem: hoe te kiezen? Filosofie van de levenskunst helpt om die keuze te verhelderen. Daarnaast put zij uit een lange en rijke traditie van filosofen die hebben nagedacht over de vraag ‘hoe te leven’. Ik kan me daarom goed voorstellen dat filosofie van de levenskunst op dit moment aanslaat.

Is dat ook je eigen ervaring?
Ja, ik leer veel van filosofen, juist omdat ze zo divers zijn, met uiteenlopende visies en onderwerpen. Van de meesten kun je wel wat leren. Ik vat filosofen op als belichaamde perspectieven: ieder vanuit zijn of haar invalshoek heeft een bepaald aspect van de menselijke werkelijkheid belicht. Hun diversiteit en het feit dat de meesten van hen (nog steeds) recht van spreken hebben, laten zien dat het leven multidimensionaal is. Kennismaken met filosofen verrijkt mijn leven.

Waarom moet ik aan deze summerschool meedoen?
Je kunt verder komen met je eigen vragen. Dat doe je door met anderen in gesprek te gaan. Verder kan er inspiratie komen van filosofen die over soortgelijke kwesties hun hele leven hebben nagedacht. Het is intensief oefenen met je geest. Als het ware gooi je ramen en deuren open, verrijk je je inzicht en wordt je eigen creativiteit gestimuleerd doordat allerlei nieuwe denkruimtes worden geopend.

Wat gaat er gebeuren tijdens de summerschool?
Uiteraard spelen de opvattingen van filosofen een hoofdrol, maar dat is niet alles. In filosofie kun je geen toerist blijven. Je staat zelf op het spel. Filosofie is een dialogische activiteit. Zij is een voortdurende uitnodiging om in dialoog te gaan met je eigen denken: wat zijn je uitgangspunten, waarden, basisopvattingen? Wat zijn je idealen? Zijn ze nog actueel? Hebben ze wellicht herziening nodig, of een opfrissing? Filosofen leveren input voor die dialoog. Behalve dat filosofen aan bod komen, in tekst en uitleg, is het zaak je eigen denken te mobiliseren. Daarom begin ik lessen meestal met subgroepjes waarin deelnemers een vraag bespreken die later door de filosoof worden uitgewerkt. Om niet overweldigd te worden door het doorwrochte geluid van de filosoof is het van belang eerst eens na te gaan wat je eigen opvattingen zijn. Op die manier kan er een vruchtbare dialoog ontstaan. Dat is het begin. Vervolgens geef ik een inleiding op de betreffende filosoof, lezen we teksten, bespreken we zijn opvattingen over het thema, en dat allemaal interactief.

Wat als ik niets of juist heel veel afweet van filosofie?
Ik ben gewend om aan een heel divers publiek les te geven. Tijdens de summerschool komen verschillende perspectieven op het thema aan bod. Je bent vrij om je in een perspectief te verdiepen of juist te verwerpen. De uitkomsten zijn dan ook per persoon verschillend.
Ik vind het van belang om verschil te maken tussen filosofie en ideeëngeschiedenis. Bij het laatste kun je op een gegeven moment denken dat je het al wel weet. In filosofie gaat het echter niet om kennis, maar om je leef- en denkwijze. Denkbeelden die geen verschil maken in je leven, zijn filosofisch van weinig betekenis. Het komt in filosofie dus aan op oefenen, door theorie en levenspraktijk samen te brengen. Je kunt nooit genoeg oefenen.
Het kan nu lijken alsof we voortdurend bezig zijn met persoonlijke levensverhalen. Dat is niet zo. Wel vind ik het van belang om filosofie zo te presenteren dat ieder voor zich de connectie kan maken. Filosofie gaat tenslotte over ons leven. Zelfs hele abstracte onderwerpen hebben uiteindelijk te maken met ons zelfverstaan als mens.

Een van de concepten die aan bod komen is ´de spelende mens´. Heb je een lievelingsspel?
Spontaan zou ik zeggen: ik speel graag met mijn zoontje. Maar daar gaat het hier niet om. Met de spelende mens gaat het om creativiteit. Creativiteit is het leukste spel. Spelen met concepten en ideeën is niet alleen een vernieuwende kracht maar ook een scheppende kracht. We scheppen als het ware spelenderwijs onze cultuur. En dat geldt ook voor onszelf. Om niet vast te lopen is het belangrijk om te blijven spelen. Anders verstarren we. Dan is het spel voorbij. Om dat te voorkomen moeten we aan de bal blijven en oefenen voor een opgeruimd gemoed en een creatieve geest.

Tekst: Theresa Spirik

Over tijd, levenskunst en filosofie (interview)

2011-03-01T17:07:00.002+01:00

.
Een interview met de Webredactie van Humanistisch Verbond
De tekst is te vinden op:
http://www.humanistischverbond.nl/dossiers/levenskunst/interviews
Op de webpagina zijn ook andere interviews te vinden, onder de titel: ‘Wat telt er echt?’ en ‘Geluk en wijsheid’.

INTERVIEW:

We ervaren tijd op verschillende manieren. Soms vergeten we het, soms zijn we er ons pijnlijk bewust van. De ervaring van eindigheid leidt vaak tot de vraag: Besteed ik mijn tijd wel goed? Filosoof Dries Boele: 'De vraag is: Wat is een bloeiend leven? Daarop is niet maar één antwoord. Voor mij betekent dat: zo hopeloos mogelijk leven.'

Welk deel van je leven zou nog wel wat beter kunnen, als je je leven opvat als een kunstwerk dat verbeterd kan worden?
Omgaan met frustraties en ergernis, dat zou nog wel wat beter kunnen. Niet dat ik een kort lontje heb, maar als ik zo door de stad rijd en de drukte en de stress meemaak, dan kan ik me ook wel eens laten meeslepen. Wat ik er aan doe? Proberen om veel haast en een overvolle agenda te vermijden. Zonder stress komen frustratie en ergernis nauwelijks voor, heb ik gemerkt. Ik ben onlangs een paar weken in India geweest en daar hebben mensen niet zo'n last van stress, terwijl er een enorme drukte heerst. Ik kwam er zelf ook tot rust.

Opmerkelijk?
Ja, want er zijn nauwelijks regels in het verkeer, het is vaak een chaos, en toch zag ik nauwelijks gefrustreerde koppen. Dat helpt om onze nerveuze samenleving te relativeren. Ook de zorg voor mijn zoontje helpt me om te onthaasten; een aangename oefening in geduld.

Ben je baas over je eigen tijd of is het anders om?
Het gaat om een balans zoeken. Natuurlijk heb ik mijn agenda, maar die moet mijn leven niet te veel gaan beheersen. Ik heb er een hekel aan om week voor week precies te weten hoe mijn dag eruit zal zien. Ik probeer ruimte te houden voor creativiteit. Dat laat zich niet van tevoren voorspellen. Daarom zoek ik een evenwicht tussen werk, afspraken en genoeg tijd om iets te doen met nieuwe ervaringen en ideeën. Ik ben ook wel enkele keren tegen mijn grenzen aangelopen. Toen moest ik even hard op de rem trappen en radicaal ruimte maken in mijn agenda.

Wat vind je moeilijk aan leven?
Dat vind ik een lastige vraag. Ik heb wel moeilijke perioden gehad, met name door een scheiding en relatieperikelen. En de ellende die je tegenkomt. In India bijvoorbeeld heb ik schrijnende ellende gezien. Maar verder vind ik dat problemen bij het leven horen. Ik ben er ook helemaal niet op uit om problemen ten koste van alles te vermijden.

Wat is je houding ten opzichte van de dood?
Sommige mensen hebben een hevig protest tegen de dood, maar ik kan de dood niet anders zien dan als onderdeel van het leven. Het heeft geen enkele zin om verontwaardigd te zijn over de eindigheid van het leven. Je kunt het jammer vinden dat het leven een keer ophoudt, maar dat is iets anders.

Kun je iets vertellen over de levenskunstvisie zoals die in jouw cursussen naar voren komt?
De cursussen komen tot stand vanuit mijn eigen vragen. Hoe te leven? Hoe ver reikt mijn verantwoordelijkheid? Liefde en vriendschap? Hoe bepalend is de cultuur voor hoe ik leef?  Wat is de verhouding tussen macht en rechtvaardigheid? Hoe vrij ben ik om mijn leven te veranderen? Het zijn in eerste instantie kwesties die mijzelf bezig houden. Daar kies ik dan vervolgens filosofen bij om deze thema's te onderzoeken. Het resultaat van dat onderzoek vorm ik om tot een cursus, inclusief de vragen waar het mee begon. En het blijkt aan te slaan. Kennelijk ben ik niet de enige met deze vragen.

Doe je zelf mee aan de onderdelen van de cursussen?
Voor mij is levenskunst nadrukkelijk iets anders dan therapie. En de check is of je als cursusbegeleider zelf ook mee zou willen doen aan de oefeningen en opdrachten die je aan cursisten geeft. Als de omstandigheden het toelaten, doe ik dat. Bijvoorbeeld tijdens zomercursussen in Frankrijk. Die wederkerigheid vind ik cruciaal. Levenskunst betreft iedereen, ook een cursusgever. Net als filosofie gaat levenskunst over de mens die we zelf zijn.

Kun je dat nader uitleggen?
In de Oudheid was filosofie een manier van leven, en dat maakte haar geschikt als oefening in levenskunst, - wat ook toen al een hoofdthema was in filosofie. Niet of je een boek had geschreven was maatgevend, maar of je leefde als een wijsgeer. Ik zou willen dat filosofie opnieuw die kwaliteit krijgt, - naast conceptuele analyse en denkcreativiteit.

En als je het over levenskunst hebt, dan heb je het over oefenen. Gesprekken voeren, een boek aandachtig en betrokken lezen, vriendschap, onderzoekend schrijven, mediteren op je leefregels of op je voornemens, of gewoon mediteren: het kunnen allemaal levenskunstige oefeningen zijn, als zorg voor het zelf. Om van daaruit weer voluit in het dagelijks leven te participeren.

Levenshouding, dat is het kunstwerk van levenskunst. Zij bepaalt hoe je gebeurtenissen beleeft, tegenslagen incasseert, met anderen omgaat, je engageert etc. En een levenshouding cultiveer je in zelfzorg. Ik hoop dat de aandacht daarvoor bijdraagt aan een betere samenleving.

Welke filosofen hebben je veranderd?
Dat is er niet een. De filosofie zelf heeft mijn leven veranderd. Een onderzoekende houding en telkens de vraag stellen 'Is dat zo?' Kan ik me vinden in wat beweerd wordt?  Filosofie maakt levenskwesties algemeen menselijk, en tegelijk dringt zij er op aan om vragen, en ook antwoorden, persoonlijk te onderzoeken, - dat is wat me bevalt aan filosofie. De filosofie beantwoordt aan de behoefte van mijn bewustzijn. Vragen die ik mezelf stel, blijken in filosofie te worden onderzocht, en meestal op meerdere manieren.

Filosofen vat ik op als belichaamde perspectieven. Ze belichten elk een ander aspect van de werkelijkheid. Daarom is het zo interessant om met telkens andere filosofen kennis te maken. Zij verrijken mijn beleving. Ze laten me steeds meer zien, doen me steeds meer thuis voelen in het leven. Filosofen inspireren mij, en die inspiratie geef ik door in mijn werk als praktiserend filosoof. Naast al die filosofen voel ik me sterk verwant met humanisme, boeddhisme en taoïsme. En er is nog veel meer dat boeit. We leven in een soort spirituele supermarkt. Dat is mooi, maar het enorme aanbod kan ook verwarrend werken. Wat te doen met al die inspiratiebronnen? De kunst van het kiezen is dan ook substantieel onderdeel van een hedendaagse levenskunst. Daarvoor is het nodig een kritische zin te ontwikkelen, iets waarvoor je in filosofie op het goede adres bent.

Welke deugden vind je het belangrijkst: moed, rechtvaardigheid, verstand of matiging?
Ik wil geen keuze maken. Alle vier vind ik van belang in verschillende levensdomeinen.  
De moed om te leven is belangrijk, om situaties aan te gaan, nieuwe dingen te onderzoeken en je angsten onder ogen te zien en te overwinnen.  
Rechtvaardigheid is nodig om vreedzaam met conflicten en belangentegenstellingen om te gaan. Onrechtvaardigheid werkt ressentiment en haat in de hand. We zien dagelijks waar dat toe kan leiden.  
Matigheid is voor mij in staat zijn tot matigen, dat je geen slaaf bent van je begeerte. Dat je jezelf goed in beheer hebt.  
Verstandigheid, dat is een kern van levenskunst. Hoe het juiste te doen in een concrete situatie? Algemene regels of vaardigheden zijn onvoldoende. Daar is meer voor nodig, ook wel praktische wijsheid genoemd. Een soort inschattingskunst, die je ontwikkelt door te leren uit ervaring.

Wat is jouw levensmotto?
Levenliefhebbend leven. Het leven beamen, onderzoeken, zowel in genieten als in ellende. Ik heb niets met ascetische religies of levensbeschouwingen die het aardse leven willen verzaken, met de bedoeling er zo snel mogelijk aan te kunnen ontsnappen. Geef mij maar 100 levens.

Levenskunst is meer dan overleven. Het gaat erom een bloeiend leven te leiden.  De vraag is: wat is een bloeiend leven? Daarop is niet maar één antwoord. Voor mij betekent dat: zo hopeloos mogelijk leven. Hoop heeft de neiging om delen van het leven te ontkennen. Zij werkt een selectieve blik in de hand. Je hoopt op beter, en sluit je af voor de minder prettige kanten van het leven. Ik zou in staat willen zijn om open te staan voor alles wat zich voordoet. Dit gaat niet vanzelf. Ik beleef het leven als een mist die langzaam optrekt: stukje bij beetje begrijp ik iets meer, verwelkom ik meer, kan ik het leven beter hanteren.

Wanneer klopt je leven volkomen, en beleef je een soort piek?
Inzichten geven me eufore momenten, wanneer ik iets begrijp wat ik eerder niet zag. Grootse prestaties van filosofen en kunstenaars kunnen me ook een geweldige kick geven. En ik kan heel verrukt zijn wanneer ik al schrijvend het één en ander ontdek. Verder geniet ik wanneer ik mijn zoontje van 5 bezig zie en met hem iets onderneem. Hij maakt dingen onvanzelfsprekend. Zijn plezier, de levenslust, de openheid en zijn nieuwsgierigheid. Het is geweldig om de wereld door zijn ogen te herontdekken.

Egyptisch volk slaat gat in de wereld van dictaturen

2011-02-12T11:03:00.003+01:00

.
Enkele dagen geleden was ik nog pessimistisch, toen de boel leek in te zakken in Egypte. Maar gisteren is het dan toch gebeurd: Mubarak opgestapt als president. Ben zeer benieuwd hoe het verder zal gaan.

Ongetwijfeld een cruciale gebeurtenis. Een revolutie in een van de belangrijkste landen in het Midden-Oosten, in de Arabische en in de islamitische wereld! Een gat in de wereld van dictaturen en zichzelf verrijkende tirannen. En tot stand gekomen vanuit het volk. Vrijheid, herwonnen waardigheid, zelf kiezen: het gevoel moet enorm zijn op het Tahrir-plein en elders in het land van de farao’s.

De volksopstand zal een geweldige impact hebben voor andere dictatoriale regimes, met name de Arabische. De aanstekelijke werking van de gebeurtenissen in Cairo is onmiskenbaar. Vanochtend dacht ik even: moeten wij niet ook de straat op!

Dachten we heel lang dat Arabische en andere islamitische landen nu eenmaal dictatoriaal geregeerd worden, onveranderlijk gesteund door de VS en andere Westerse mogendheden. Dachten we dat protesten van moslims altijd tegen de verkeerde vijanden gericht waren (ze zouden hun eigen regimes moeten omverwerpen). En dachten we dat het een achtergebleven gebied zou blijven in een globaliserende wereld, steeds verder wegzakkend in aloude gewoontes en tradities. Nu is dan eindelijk een bevrijdende dynamiek op gang gekomen!

Met een grote actieradius. De piramides zijn een baken van hoop geworden in een woestijn van onvrijheid. Welke landen zullen volgen?

Ook buiten de Arabische wereld zal de invloed merkbaar zijn. Het zou me niet verbazen als Obama nu de wind in de zeilen krijgt, of minstens meer credits. Ook zal het voor Israël een stuk lastiger worden om zijn nederzettingenpolitiek rücksichtslos door te drijven, ten koste van de Palestijnen. Het zou zelfs zo kunnen zijn dat China de gevolgen zal merken. Niet alleen vanwege de islamitische minderheid in het Zuidwesten van het Land van het Midden, maar ook breder. Lokaal zijn er immers al heel lang en op vele plaatsen volksprotesten gaande, die evenwel telkens gesmoord zijn, tot nu toe.

En laten we wat betreft impact het islamitische deel van de Europese bevolking, met name van Arabische afkomst, niet vergeten. Hun solidariteit zal onmiskenbaar zijn, evenals de ‘boost’ in zelfrespect en hun enthousiasme voor verandering. Hun wortels liggen opeens in een andere wereld, in een wereld in verandering, in een wereld die het recht in eigen hand neemt en vecht voor z’n vrijheid.

Anyway, het is onduidelijk hoe de verdere ontwikkelingen zullen zijn, en dat is een goed teken. Dictatoriale regimes zijn voorspelbaar, vrijheid is dat niet. Bereid U voor op veranderingen, welke kant ze ook opgaan, - dat is immers eigen aan onvoorspelbaarheid. Moge de wereld er over een jaar heel anders uitzien!

Voor op mijn begrafenis (VIII): Dudok de Wit, Father and Daughter

2010-11-29T10:28:00.000+01:00

.
Ik weet niet waarom, maar telkens wanneer ik de animatiefilm ‘Father and Daughter’ zie, raak ik heftig ontroerd. Wat is het dat mij zo aanspreekt in deze film van Michael Dudok de Wit? Is het de kwetsbaarheid van de ouder/kind-relatie, vreugde gecombineerd met de altijd aanwezige dreiging van verlies, afscheid, een levenslange wond, mijn ouders, herinneringen die maar niet willen onthechten, liefde en dood, naakt gaan in verdriet en verlangen? Zou allemaal kunnen. Het betreft zeker ook een buitengewone artistieke prestatie: prachtige tekeningen, een prachtig verhaal, prachtige muziek, plus buitengeluiden die onmiddellijk tot de verbeelding spreken, en dat allemaal aaneen gesmeed in een superieure film! Schoonheid in haar uitzonderlijkheid. Poëzie. Enzovoorts.
Laat ik niet proberen te begrijpen wat mij zo raakt in deze.
Graag zou ik de korte film op mijn begrafenis nog een aantal malen willen zien. Vanuit mijn kist zal dat moeilijk zijn, maar wellicht dat er een klein beeldschermpje in mijn houten behuizing kan worden gemonteerd? Misschien dat ik er dan toch nog iets van meekrijg. Het eenvoudigst is dan om ook een YouTube-aansluiting te regelen. Daarop is de film nu op verschillende plekken te zien. (Bijvoorbeeld: http://www.youtube.com/watch?v=e10dY07KBMk&feature=related ) Tegen de tijd dat ik dood ga, zal er nog wel zoiets in de lucht zijn, vermoed ik.
Zoals Jorge Luis Borges het paradijs zag als een immense bibliotheek, zo zou ik YouTube wel als hiernamaals willen.

Voor op mijn begrafenis (VII): Pärt, een Noordpool voor mijn dolende ziel

2010-06-29T00:30:00.002+02:00

.
Well, Arvo Pärt, what can I say! Hoe te beschrijven hoe diep deze muziek mij raakte toen ik nog leefde! Zo geweldig in zijn noordelijke poëtica! Zonlicht boven de besneeuwde toendra. Zo majestueus in zijn eenvoud! Zo hartelijk in zijn stugheid!
Ik denk aan mijn geliefdste die onbereikbaar ver woont en die mij de oerschreeuw heeft leren kennen, als liefde voor het leven. Fuck the world!
De woestijn, een soort dood maar dan in het leven: wie heeft ooit de kale rotsen zien vibreren van levenslust! Een lichaam, wat een pracht, in het vale licht van de maan, omgeven door het eeuwige zand van de vergankelijkheid!
Ik kan niet anders dan hopen dat ik nog oren zal hebben om te horen, wanneer ik in mijn doodskist lig en op het afscheidsfeestje deze klanken zullen klinken.
Laat ik er niet al te veel woorden aan vuil maken. Draai of speel voor mij (het liefst in combinatie met video’s van natuurschoon en andere pracht, zoals te vinden op YouTube, - niet alleen is deze muziek pure poëzie; zij roept ook onweerstaanbaar poëtische gezichten tevoorschijn!), in willekeurige volgorde:
. Spiegel im Spiegel
. Fratres
. Cantus in Memory of Benjamin Britten
. Magnificat
. De Profundis
. My Heart is in the Highlands (alleen al vanwege de titel en het gedicht)
en
. Für Alina (en ik weet aan wie ik zal denken ter nagedachtenis aan buitengewone, overweldigende momenten in mijn leven)
En laat twee videofragmenten zien. Een interview van Björk met Pärt: http://www.youtube.com/watch?v=2pDjT1UNT3s&feature=related
En een sessie waarin Pärt ‘Für Alina’ begeleidt met innemend commentaar: http://www.youtube.com/watch?v=c08i_9gumJs&feature=related
Beide ontroerend.
Zie en luister!

Opinio: Dikke kinderen en hun ouders

2010-05-12T09:36:00.004+02:00

.
In een grote speeltuin bij Havelte, waar ik was met mijn kleine Harrie, zat een moeder met drie zoontjes. Twee ervan schatte ik zes en zeven jaar oud. De jongste zat in de kinderwagen, ongeveer twee. Allemaal zaten ze patat te eten, natgehouden met chocomel. Het was lunchtijd. De moeder was ronduit dik, zeer zelfs; ik was benieuwd of er nog een grotere maat spijkerbroek bestond. Ook de twee oudsten waren reeds aan de vette kant, ondanks hun jonge leeftijd: mollig lijf, pafferig gezicht. Aan de jongste was nog niet veel te zien, maar zijn moeder zat hem wel al volop patat te voeren, rijkelijk gedoopt in mayonaise...
Ik zat ernstig in twijfel: zal ik er tegen de moeder iets van zeggen? Zal ik haar vragen of ze weet wat ze haar zoontjes aandoet door hen zo vet te mesten met patat en mayonaise? Weet ze waar zij haar kinderen mee opscheept? Zij bepaalt hun toekomst. Vrijwel iedereen weet dat het uiterst moeilijk is om op latere leeftijd nog van het overgewicht af te geraken dat je jong hebt opgelopen. En nee: veel te dik is niet mooi en zeker niet gezond.
Ik had erg te doen met de jongetjes: hoe vet zullen ze worden? Verontwaardiging en beleefdheid streden om de voorrang. Heb ik het recht om mij te bemoeien met mensen die ik helemaal niet ken? Heb ik het recht om iets te zeggen over het eetgedrag van anderen? Mag ik een moeder zomaar aanspreken op haar verantwoordelijkheid als ouder?
Dat de moeder zich vol vreet met vet spul is haar eigen verantwoordelijkheid, - al vraag ik me af of dat wel helemaal het geval is, maar goed, zij is een volwassene. Maar haar kinderen dan?
Wanneer ik kinderen onder de tien overvet zie zijn, dan vind ik dat voluit de verantwoordelijkheid van hun ouders. Van kinderen van die leeftijd kun je niet verwachten dat zij rekening houden met de gevolgen van ongezond eetgedrag; van ouders des te meer. (Ik zou er dan ook vóór zijn wanneer mensen die in hun jeugd zijn vetgemest en daar later last van hebben, de mogelijkheid krijgen om hun ouders aan te klagen wegens onverantwoord ouderschap.)
De enige verzachtende omstandigheid die ik kan bedenken is een erfelijke afwijking: dat je alsmaar uitdijt, ook al eet je nauwelijks iets; het schijnt te bestaan. Maar dat was overduidelijk hier niet het geval. Wie haalt het in z’n botte hersenen om een kind van rond de twee jaar vol te proppen met patat met mayonaise en chocomel!
Wat te doen?
Uiteindelijk heb ik niets gedaan. Ik vond het te ver gaan om deze mevrouw, die ik niet kende, aan te spreken. Ook wist ik geen speelse of grappige manier te bedenken om mijn bemoeizucht te maskeren of op te leuken. En ik kon niet inschatten hoe de moeder zou reageren. Bovendien, hoe zou het overkomen op de kinderen als hun moeder door een onbekende werd aangesproken op eetgedrag? Allemaal goede redenen om mij in te houden.
Maar toch: had ik er iets van moeten zeggen?

Aantek (XVII). Wat te kiezen? Op zoek naar een partij in veranderende tijden

2010-02-27T10:46:00.008+01:00

.
Er komen weer verkiezingen. Hoe bepaal ik mijn stem? Enkele overwegingen. Ik wil daarbij eens niet afgaan op lijsttrekkers en andere poppetjes, maar beginnen met me af te vragen wat ik op hoofdlijnen van een politieke partij verwacht.

De situatie in Amsterdam en in Nederland vraagt om een politiek die zowel sociaal is, als ook progressief. Met name dat laatste hebben we hard nodig. Er moet een krachtig tegenwicht komen tegen de tendens om alsmaar naar het verleden terug te grijpen, inclusief bevolkingssamenstelling en gedeelde normen en waarden. Wilders c.s. willen terug naar een wereld met jaren ’50 denkbeelden en zekerheden. Hoe hierop met mijn stem te antwoorden?

Het ligt voor de hand om een keuze voor de sociaal-democraten in overweging te nemen, zeker wanneer je een partij zoekt die groot genoeg is om haar stempel te zetten op beleid, in het geval zij aan de macht is. Toch heb ik moeite om PvdA te gaan stemmen, en ik vraag me af waarom. Er is een goede reden om wél op deze partij te stemmen; laat ik daar mee beginnen. De twijfel komt later.

Ik hecht aan vrijheid, individueel initiatief en ondernemerschap, maar meen dat een samenleving niet genoeg heeft aan slechts deze principes. Je hoeft alleen maar te denken aan de kredietcrisis om te weten dat individueel initiatief en ondernemerschap aan zichzelf overgelaten buitengewoon asociale gevolgen kunnen hebben. Politiek moet tegenmacht bieden tegen deze (kans op) excessen, door aan te sturen op een sociaal sterke en evenwichtige samenleving, als inbedding voor individuele initiatieven etc. Bovendien vind ik het van belang om rechtvaardige verhoudingen te bevorderen en achterstanden te bestrijden; met marktwerking kom je er dan niet, integendeel. De kwaliteit van het onderwijs, bijvoorbeeld, verdient overheidsbemoeienis. Dit zou als een pleidooi kunnen gelden voor linkse politiek.

Tegelijk ben ik ervoor om de blik op de toekomst te richten. Het verleden heeft ons veel moois gebracht: prestaties en verworvenheden. Maar de tijd staat niet stil, en als dat ooit gold, dan nu. Tal van oude zekerheden verliezen hun geldigheid. Ontwikkelingen in technologie, economie en internationale politiek kunnen niet genegeerd worden. Ook alledaags hebben we reeds volop te maken met deze nieuwe ontwikkelingen, in de vorm van een mondialisering in onze informatievoorziening, reisgedrag en economische productie. Verder krijgt ook onze woon- en werkomgeving een ander gezicht: de samenleving multiculturaliseert, - oftewel: globalisering thuis.

Deze ontwikkelingen zijn geen variant op eerdere, maar brengen ons in een nieuwe situatie. Het is onvoldoende om oude politiek hier en daar wat aan te passen, laat staan om terug te keren naar het verleden. En zoals gezegd, het gaat niet slechts om veranderingen in de economie. Vrijwel alle aspecten van het samenleven verkeren in een overgangsfase. Het klimaat geeft aan deze veranderingen nog een extra urgentie: we moeten op zoek naar nieuwe oplossingen. Veel van wat het leven de moeite waard maakt is aan herziening toe. Er is dus ook alle reden voor een toekomstgerichte, d.w.z. progressieve politiek.

Nu zou ik graag willen dat ik voor een partij kon kiezen die beide elementen in zich verenigt: zowel links als progressief. Lange tijd was voor deze keuze de PvdA de aangewezen partij. Maar waar staat die partij nu voor?

Het probleem van de PvdA is dat het nog wel links is, maar niet meer progressief, - althans, dat is de indruk die ik krijg wanneer ik het politieke nieuws volg. De partij komt nog wel op voor de achtergestelden en voor gelijke kansen, maar blijft in morele en levensbeschouwelijke kwesties op de vlakte. Tal van kwesties waarover de PvdA in de jaren ‘70 zeer uitgesproken was, zouden het nu niet halen als punt om zich politiek voor in te zetten. Ik denk aan emancipatie, abortus en homoseksualiteit.

Belangrijkste oorzaak: een toenemend deel van haar achterban is achtergesteld (en komt dus in aanmerking voor linkse steun), maar tegelijk conservatief in niet-economische kwesties. Om geen ruzie te krijgen met het progressieve deel van de achterban, doet men het zwijgen ertoe bij morele en levensbeschouwelijke kwesties.

Een klein voorbeeld. In 2001 ontstond er rumoer over een toneelstuk dat werd afgeblazen over het leven van Aïsja, een van vrouwen van de profeet Mohammed. Dit was gebeurd onder druk van strenggelovige moslims. Het Amsterdamse raadslid van PvdA-huize, Elatik, ondersteunde de zelfcensuur van de Rotterdamse toneelgroep en bepleitte een beperking van de vrijheid van meningsuiting, in het geval gelovigen zich erdoor gekwetst zouden voelen. Het wonderlijke was dat de PvdA naliet om krachtig stelling te nemen tegen dit pleidooi.

Dit is wellicht een incident, maar is het daarom zonder betekenis? Enkele decennia geleden zou deze affaire ondenkbaar zijn geweest. Noch dat een PvdA-politicus een conservatief-religieus standpunt zou hebben ingenomen, noch dat de PvdA er het zwijgen toe zou hebben gedaan zoals nu gebeurde. Dat een SGP erin mee zou gaan, kan ik me voorstellen. Maar de PvdA?

Wat me nog het meeste treft is het zwijgen van het PvdA. Ik weet dat Wouter Bos krachtig van zich deed spreken toen het financieel mis dreigde te gaan. Maar wat zegt hij (of de partij) over andere dan sociaal-economische kwesties? Ik volg het politieke nieuws redelijk, maar mij is niets opgevallen.

De sociaal-democratie kent een eerbiedwaardige traditie van bemoeienis met morele en levensbeschouwelijke kwesties. Zij schuwde niet de bevolking te willen opvoeden. Een eeuw geleden heette dit ‘de verheffing van het volk’. Deze oriëntatie is volledig op de achtergrond geraakt. De vraag is echter of dat niet de doodsklap zal zijn voor een partij als de PvdA, zeker in een tijd als deze, waarin zoveel op het spel staat dat raakt aan moraal en levensbeschouwing.

Het geluid van de tegenpartij, en met name de PVV, is allerminst louter sociaal-economisch. Zij bedrijft politiek op kwesties van waarden, normen en identiteit. Haar antwoorden zijn goeddeels reactionair, nostalgisch teruggrijpend op zekerheden uit het verleden. Maar waar blijft het progressieve antwoord? Bij de PvdA lijkt het ver te zoeken. Zij negeert liever, uit angst om groepen binnen haar achterban voor het hoofd te stoten.

Welke betekenis heeft links nog, wanneer je niet meer progressief wilt of kunt zijn? Is het voldoende om slechts aandacht te besteden aan sociaal-economische kwesties?

Natuurlijk zou het een anachronisme zijn om de ‘verheffing van het volk’ opnieuw op te voeren zoals dat een eeuw geleden een belangrijk programmapunt was. Ook progressiviteit ontsnapt niet aan progressie. Op dit moment kan ik evenwel niets ontdekken in de wijze waarop de PvdA zich presenteert dat duidt op een progressief standpunt inzake waarden, normen en identiteit. Er is weinig veranderd sinds Wim Kok de partij heeft ontdaan van haar ‘ideologische veren’.

De sociaal-democratische politiek dreigt kleurloos te worden (of is dat al), zonder zaak om zich mee te identificeren en warm voor te lopen. Het is in ieder geval voor mij een ernstige reden om te twijfelen of ik PvdA zal stemmen, - tenzij ik een verkeerd beeld heb van de koers van deze partij, maar dan zal zij iets aan haar politieke imago moeten doen.

Aantek (XVI). Midden-Oosten als Eindtijdconflict?

2010-02-09T09:06:00.002+01:00

.
Naast tal van factoren, goede redenen, strijdige belangen en meerlagige verklaringen, kan het conflict in het Midden-Oosten ook geduid worden als een conflict tussen (minstens) twee scripturalismen. Scripturalisme kenmerkt zich door een geloof in de waarheid en door het absoluut voorrang geven aan de eigen waarheid boven de werkelijkheid.
Het joodse scripturalisme bestaat erin dat men gelooft dat men een van God gegeven recht heeft op het land dat ooit bewoond werd door Israëlieten. Om dit land opnieuw joods te maken heeft men er (bijna) alles voor over om dit te realiseren, ook wanneer dat betekent vergaand onfatsoen en het schenden van andermans rechten.
Het islamitische scripturalisme bestaat erin dat men gelooft dat Jeruzalem een heilige plaats is omdat de profeet Mohammed daar ten hemel is gevaren. Verder legitimeert het de bereidheid om zelf te sterven mits daardoor zoveel mogelijk leed aan vijandelijke zijde wordt aangericht, het liefst dodelijk.
Voeg daaraan toe het altijd latent aanwezige joodse en christelijke scripturalisme in de politiek van een andere belangrijke partij in dit conflict, grootmacht Amerika, plus een regime in de regio dat zijn bestaansrecht baseert op weer een ander scripturalisme, Iran, en het toneel voor een apocalyptische confrontatie is compleet!
Scripturalisme levert per saldo vooral veel leed en bloedvergieten op. Het heilige geloof in teksten laat weinig ruimte voor intelligente, menswaardige en coöperatieve oplossingen. Hoe anders zou het conflict eruit zien, als het überhaupt zou bestaan, wanneer de partijen in het Midden-Oosten niet behept zouden zijn met scripturalisme!

Opmerkelijk is dat in de huidige wereld scripturalisme wordt geaccepteerd als volwaardig argument, terwijl daar toch van alles op aan te merken valt. Is het niet vreemd dat religieuze verhalen zoveel onaantastbaarheid en respect genieten, ook bij niet- of andersgelovigen?

Hoe geloofwaardig is het om zich te beroepen op een boek ten einde een situatie ten tijde van het Romeinse Rijk te willen herstellen? Toch is dat wat er gebeurt wanneer Joden claimen dat Israël hun land is.
Hoeveel volkeren zijn in de voorbije millennia niet van huis en haard verdreven? Grensverschuivingen, migratie en hele volksverhuizingen zijn overal een historische werkelijkheid. Hoeveel volkeren zouden niet moeten verhuizen wanneer zij terug zouden willen naar hun woon- en leefsituatie van enkele millennia geleden? Waar zouden de Indianen dan wonen? Waar de Turken en de Arabieren? Hoe zou het Indiase subcontinent er uitzien? Of Australië en Nieuw-Zeeland? Wie woonde waar in Europa, twee- of drieduizend jaar geleden? Beter gezegd: welk volk zou dan niet moeten verhuizen!
Terugwillen naar een oorspronkelijke toestand is volstrekt ahistorisch, ja antihistorisch. Het betekent: ontkennen hoe alles in het leven verandert. Alles ontstaat ooit, bloeit, vergaat, en zo verder. Je kunt er je punt van willen maken om ahistorisch te willen zijn in je denken, gericht op eeuwigheid en andere bovenhistorische grootheden, maar dat kan niet zonder consequenties blijven. En dat blijkt ook: het negeren van een ontstane situatie en daarop inbreken in naam van een geheiligde waarheid heeft groot leed voortgebracht en veel mensenlevens gekost, zoals de afgelopen decennia te zien is geweest, sinds het ontstaan van de staat Israël.
Het is om allerlei redenen begrijpelijk dat Joden een thuisland willen, maar een recht ontlenen aan een boek, hoe goddelijk ook, is alleen overtuigend voor scripturalistisch gelovigen. Voor anderen is het geen argument.

Wat de islamitische aanspraken betreft, velen zullen betwijfelen of de profeet Mohammed werkelijk ten hemel is gevaren in Jeruzalem. Toch wordt de Koran wat dit soort opvattingen betreft wereldwijd met rust gelaten, terwijl zij wel een hoofdrol spelen in denken en gevoelens over dit conflict (denk aan de betekenis van de Al-Aksa-moskee op de Tempelberg). Maar afgezien van godsdienstkritische kwesties is er nog iets anders aan de hand. Het islamitisch scripturalisme maakt dat het verzet dat zich erop beroept niet serieus wordt genomen. Wel praktisch, maar niet ideologisch. Althans, niet door niet-moslims. Conflicten waarin moslims betrokken zijn (niet alleen in en rond Israël maar ook elders in de wereld), gaan gepaard met legitimerende verhalen die het moeilijk, zo niet onmogelijk maken om ermee te solidariseren.
Het eerste struikelblok is hoe de Koran als vlag prijkt op terreuraanslagen, - volgens veel moslims ten onrechte, maar toch, in de ogen van niet-moslims zal dat weinig uitmaken. Veel mensen zullen een mate van geweld accepteren wanneer het gaat om een rechtvaardige zaak. Maar wat rechtvaardigt het slachtofferen van zoveel mogelijk burgers? De Koran? Welke niet-moslim zal hierdoor overtuigd raken?
Dat geldt ook voor de analyses van de eigen situatie. Mij is geen enkel verhaal bekend dat mijn sympathie zou kunnen versterken voor de strijd door moslims voor rechtvaardigheid en een menswaardig bestaan. Alle analyses (voorop die van Al Kaida en Taliban) geven blijk van een scripturalistische lezing van de feiten: met de Koran in de hand trekt men ten strijde tegen onrecht ten einde een koranische werkelijkheid te creëren. Bij welke niet-moslim zal het hart sneller gaan kloppen bij dit vooruitzicht?
Het blijft wonderlijk om te zien hoe vertellingen uit een boek, de Koran, zo serieus genomen kunnen worden dat zij boven het leven zelf verheven raken. En met bloedige gevolgen.

Wanneer je hieraan toevoegt de politieke gevolgen van de Israëlmanie in het christelijke Westen (en met name in de VS), gekoppeld aan Eindtijdverlangens en het geloof in de wederkomst van Christus, dan doemt een gemeenschappelijke noemer op: monotheïsme. Kennelijk is de neiging tot scripturalisme groot in monotheïstische stelsels.

Is het conflict in het Midden-Oosten misschien de enige manier om het scripturalisme van de drie monotheïstische godsdiensten te kraken: als zeer weerbarstige noten, die slechts door hard op elkaar te botsen zich hun beperktheid zullen realiseren? Zullen zij alleen zo er achter komen dat zij cultureel evolutionair voor een achterhaalde zaak strijden? Zeker is dat het conflict leidt tot mobilisering, niet alleen van oorlogsmachinerie, maar ook van scripturalistische opvattingen in geheel het monotheïstische deel van de wereld, - ondertussen een fors deel! Catastrofiele neigingen in de drie-eenheid van het monotheïsme kunnen zo hun apocalyptische spel spelen. Misschien dat we dan toch op een Eindtijd afstevenen, niet wat de wereld betreft, maar met het monotheïsme als ondergaande partij...

Het fanatisme waarmee in scripturalistische kring het geloof hoog wordt gehouden in de waarheid, in de magie van taal en teksten, en in het stellen van een geschrift boven de ervaringswerkelijkheid, doet vermoeden dat er veel op het spel staat. Letterlijk een gevecht van leven en dood. Het gaat om niets minder dan overleven, niet alleen fysiek maar vooral ook cultureel. En dat brengt terug bij de basis: de evolutionair geleefde noodzaak om te overleven en zich voort te zetten in volgende generaties door zich een wereld te scheppen. Niet alleen is cultuur een evolutionaire strategie; ook het geloof in de waarheid en in heilige teksten blijkt een evolutionaire strategie. Totdat zij te gronde gaat aan haar eigen starheid en onaangepastheid aan nieuwe omstandigheden.

Aantek (XV). Politieke heroriëntatie: Europa als Rijk

2010-02-08T19:19:00.001+01:00

.
Wat is de politieke ruimte waarbinnen ik burger ben? De wereld? Nederland? Kunstmatig groeien wij toe naar een nieuw rijk, het Europese Rijk, bestaande uit staten die eerder (gedurende enkele eeuwen slechts) zich organiseerden rond de notie ‘volk’. Wij hebben nog moeite om los te komen van deze voorgeschiedenis, en denken nog in termen van ‘natiestaat’. Europa zal nooit een superstaat worden. Wel kan het een zelfbewust en krachtig rijk worden.

Een natiestaat (het soevereine Nederland) en een rijk (Europa) kennen een verschillende logica, wat betreft identiteit en macht.
Sinds de opkomst van ‘Brussel’ is niet alleen de machtsvraag anders gesitueerd, in vergelijking met de tijd dat alles werd bepaald in de nationale hoofdsteden. Ook onze identiteit is aan het veranderen. De multiculturalisering van de samenleving (in grote delen van Europa) draagt ertoe bij dat het gemeenschapsgevoel, in naam van een volk, langzaamaan aan het eroderen is. Reactionaire politiek (zoals Wilders voorstaat) tracht nog volk, staat en politiek als een gesloten eenheid te herstellen, maar voert daarmee een nostalgisch achterhoedegevecht.
Identiteit is wederom een politieke kwestie geworden. Waaraan ons te oriënteren? Als burger ben ik niet alleen Amsterdammer en Nederlander, maar ook Europeaan. We zullen opnieuw in termen van een rijk moeten gaan denken.

Is het idee van een ‘algemene wil’ (Rousseau) niet slechts bestaanbaar wanneer ook de illusie leeft dat we als volk een grote familie vormen, - de zgn natiestaat? Wat is nog constituerend voor een gemeenschap wanneer de bevolking bestaat uit diverse groeperingen welke niet veel meer met elkaar gemeen hebben dan dat ze in hetzelfde land wonen, - de zgn multiculturele samenleving?

Waar voor de vorming van natiestaten de Griekse stadstaat model kon staan, zullen wij voor Europa naar het Romeinse Rijk moeten kijken. Dit rijk, dat zich uitstrekte van de Schotse grens tot aan gebieden rond de Eufraat en de Tigris, bood ruimte aan tal van culturen, talen, etniciteiten en religies, en hield dat eeuwen lang vol. Hoe bleef dit rijk een eenheid? Het wist zich niet verbonden als één gemeenschap (het volk als uitgebreide familie), maar wist zich gebonden door recht en macht. Burgerschap vormde het dragende netwerk en was fel begeerd, niet alleen vanwege de rechten die het gaf, maar ook als identiteit. Voor de eigen politieke vorming zal Europa de Griekse stadstaat moeten loslaten en zich oriënteren op het Romeinse Rijk. Het zal van dit eerdere rijk veel kunnen leren, als spiegel en om zich bewust te worden van de verschillen.

Over Meester Tsjeng en het geheim van de oorspronkelijke geest

2010-02-02T21:56:00.001+01:00

.
Voor wie frisse lucht wil op zijn spirituele zoektocht, voilà, een prachtig klein boekje: Meester Tsjeng, Over het geheim van de oorspronkelijk geest.
Een excellent voorbeeld van ‘crazy wisdom’. Niks geen didactische voorzichtigheid, aandacht voor tere zielen of tolerante ruimte voor ieders sores. Alle zoekers, en met name de krampachtige en volgzame, krijgen ervan langs in dit mysterieuze boekje. Oorspronkelijke geest: het is niet wat u zoekt.
Een boekje om jezelf cadeau te doen. Of iemand anders.

Op de kaft staat het volgende te lezen:
‘De abt van een Chinees klooster heeft de oude Meester Tsjeng uitgenodigd om de monniken onderricht te geven in de essentie van het leven: 'de oorspronkelijke geest'. Op een geestige, niets en niemand ontziende wijze maakt Meester Tsjeng duidelijk dat het verlossende inzicht, dat zij als bezetenen zoeken, binnen handbereik is.  Een buitengewoon mooie tekst uit het Chinese Ch'an (in Japan: Zen) boeddhisme.
Helder en tijdloos als de zon, de maan en de sterren.’

Boek: ‘Philosophy after Darwin’

2010-01-30T15:02:00.001+01:00

.
Voor wie geïnteresseerd is in evolutionair denken, pas stuitte ik bij American Book Center op een dik boek ‘Philosophy after Darwin’, onder redactie van Michael Ruse, uit 2009. Ruim 500 pagina’s met (lange) tekstfragmenten van filosofen en wetenschappers over Darwinisme en filosofie. Het oogt veelbelovend. Met teksten van Spencer, Nietzsche, James, Kropotkin, Popper, Lorenz, Pinker, - om enkele opvallende namen te noemen.
Wellicht maakt ook de hoofdstukindeling iets duidelijk over wat je kunt verwachten:
. Epistemology after Darwin
. Ethics after Darwin
. The Evolution of Ideas
. The Evolution of Rationality
. Ethics and Progress
. The Evolution of Althruism
Een mooie aanvulling op ‘Evolutionair denken’ van Chris Buskes.

Filosofische WC-rol: voor uw geestelijke hygiëne!

2009-12-10T13:18:00.004+01:00

.
Levenskunst is ook: zich niet altijd even serieus nemen. En dat geldt ook voor de filosofie. Vandaar dat wij in een klein clubje filosofieliefhebbers, Philosoft geheten, dit product hebben ontwikkeld. Een filosofische WC-rol in luxeverpakking, onder de naam: Rol van de Filosofie, - voor uw geestelijke hygiëne. Voor wie nog een leuk kerstpresentje zoekt, dan wel om het nieuwe jaar welgemoed mee te beginnen! Of als zorg voor het zelf!

De filosofische WC-rol: Filosofie met een knipoog. Een grap maar in stijl. Met citaten van Aristoteles, Lao Tze, Epicurus, Spinoza, Kant, Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche en anderen. Als aanknopingspunt voor diepzinnige overpeinzingen tijdens het eenzame toiletbezoek en voor uitgebreide gesprekken daarna.

We hebben de Rol samen met uitgeverij Orange House op de markt gebracht.
Nu verkrijgbaar in de boekhandel, of aldaar te bestellen. Het ISBN nummer is: 9789490128074.
De Rol is ook bij de uitgeverij te bestellen (per 4). Kijk op website: www.orangehouse.nl

Op de website van Philosoft: www.philosoft.nl vind je meer informatie.

Prettige feestdagen en het beste in het nieuwe jaar!
Dries Boele

Voor op mijn begrafenis (VI): Pachelbel

2009-08-29T09:18:00.002+02:00

.
En nu iets wonderschoons: Kanon und Gigue D-dur, - dit uitermate klassieke barokstuk van Johann Pachelbel. Gewoon geweldig! Ik ben onmiddellijk in een goede stemming wanneer ik me op de golven van deze muziek laat meevoeren. ‘Dansend water’ zou mijn zoontje zeggen. Het is meestal ’s avonds laat dat ik ernaar wil luisteren. Let it be and take it all philosophically! Deze muziek moet ongeveer de betekenis zijn van Plato’s begin van de wijsbegeerte: in verwondering, - en het gewenste begin van iedere laatste dag, om met Epicurus te spreken.

Toen ik nog leefde kon ik geen genoeg van krijgen van deze Canon als ik hem eenmaal beluisterde. En ja, soms hield ik het niet droog, of moest geweldig lachen, afhankelijk van de uitvoering. In ieder geval werkt de muziek als een krachtige gemoedsopruimer. En in de loop van de avond brengt zij mij in een lyrische stemming! Nogmaals, prachtig. Ben benieuwd wat het anderen doet, - al is dat op mijn begrafenis niet meer zo relevant. Neem een drankje, luister, en laat je bespelen!

Als ik ooit musicus en componist heb willen worden (en het was als adolescent mijn liefste wens), dan was het om dit soort muziek te kunnen spelen, en nog meer: om zoiets te kunnen componeren op eigentijdse wijze! Om het leven te vieren! Om de wereld te verblijden! Jubel, jubel, jubel! De muziek is hartelijk. Verslavend genereus. Een liefhebbende glimlach! Een feestelijk bewegend uitroepteken. Alsof het leven een en al schoonheid is!

Geliefde dode feestgangers, luister ernaar in alle mogelijke maten en soorten! Graag geniet ik nog een poosje mee. Het liefst zou ik vanuit mijn kist een compilatie van een uur of zo willen horen met verschillende uitvoeringen en op uiteenlopende instrumenten, inclusief fantasievarianten en arrangementen. Het mag ook als terugkerend intermezzo. Ben benieuwd wat ik dan te horen krijg. Make my day!

Mocht tegen de tijd dat ik dood ga een dergelijke verzamel-cd nog niet bestaan, je kunt een varia aan uitvoeringen vinden op YouTube (of op de danmalige variant). Gewoon ‘Pachelbel’ intypen en je komt vrijwel automatisch op deze Canon in D majeur. (Het lijkt wel alsof deze man niets anders heeft gecomponeerd dat de moeite waard is, - in ieder geval heeft hij zich met dit kleinood onsterfelijk gemaakt.) Wat bewegende plaatjes erbij, prima.

En als begeleidende illustratie bij de festiviteiten: laat een sterk vergroot portret van Johan Christoph Pachelbel uit 1748 (met lang, golvend blond haar) een van de wanden sieren van de feestruimte, - een kop om verliefd op te worden! Ik zou willen dat het mijn zelfportret was. Zoals ik in deze muziek het leven zelf zou willen omarmen, als grondtoon, mijn levensgevoel!

Wel, projectie, - een schone bezigheid! Voor degenen die enige nuchterheid en ironie op prijs stellen, helaas, het is me niet gelukt.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (17-5-09): ‘Over de dood’

2009-06-03T16:56:00.004+02:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 17-5-2009. Onderwerp: Over de dood.
Enkele citaten van Plato, Aristoteles, Epicurus, Epiktetos, Marcus Aurelius en Michel de Montaigne

Plato (427-347)
‘Meen je dan dat een voornaam mens die het hele verloop van de tijd en alles wat is, overziet, het menselijk leven erg belangrijk zal vinden?’
Uitgesloten, zei hij. ‘Zo iemand zal dus ook de dood niet beschouwen als iets om bang voor te zijn, is het wel?’
Absoluut niet.

Voor een goed mens bestaat geen kwaad, niet in zijn leven en ook niet na zijn dood.

In werkelijkheid oefenen zij die echt filosoferen zich in het sterven en voor hen is de dood minder afschrikwekkend dan voor andere mensen.

Je zit ernaast als je denkt dat een man van enige waarde, hoe gering ook, zijn daden moet berekenen naar de kans op leven en dood. Hij heeft maar één ding te overwegen: zijn die daden rechtvaardig of onrechtvaardig, zijn het daden van een goed of van een slecht man.

Aristoteles (384-322)
[Ook] het feit dat de meeste mensen vluchten voor de dood, wijst erop dat de ziel leergierig is. Zij vlucht immers voor wat zij niet kent, het duistere en onheldere, maar zoekt van nature het duidelijk zichtbare en kenbare. (…) Om dezelfde reden beleven wij vreugde aan wat vertrouwd is, zowel zaken als mensen, en noemen wij de mensen die wij kennen vrienden. Dat laat duidelijk zien dat wij hechten aan wat kenbaar, duidelijk zichtbaar en helder is. En als dat geldt voor wat kenbaar en helder is, dan geldt dat noodzakelijkerwijs ook voor het kennen en het inzicht.

Epicurus (341-270)
Wanneer wij er zijn, is de dood er niet, en wanneer de dood er is, zijn wij er niet meer.

Tegen alle andere dingen kan men zich beveiligen, maar wat de dood betreft wonen wij mensen in een stad zonder muren.

Zij die het vermogen hebben om zich te beveiligen tegen vreemden, leven met elkaar in het alleraangenaamste genot van het volste vertrouwen. Zij hebben de meest volledige saamhorigheid bereikt, en bewenen de dood van degene die het eerste sterft niet als iets dat deerniswekkend is.

Viervoudige remedie in Epicurisme: "Voor de goden hoef je niet te vrezen. Over de dood hoef je je geen zorgen te maken. Het goede is eenvoudig te verkrijgen. Het afschuwelijke is gemakkelijk te verdragen."

Epiktetos (ca 50 – ca 125)
Al wat bestaat is in twee categorieën te verdelen: de ene valt binnen ons bereik, de andere niet. Zaken als opvattingen en neiging, verlangens en afkeer, kortom alles waarin wij een actieve rol hebben, vallen erbinnen, maar ons lichaam, bezit, reputatie en positie – dus alles wat niet ons eigen werk is – vallen erbuiten. De eerste groep is van nature vrij en wordt door niets of niemand gehinderd of aan banden gelegd; maar wat buiten ons bereik valt, bezit geen eigen kracht, is slaafs, belemmerd en steeds van anderen afhankelijk.

Als er eens iets gebeurt wat doorgaans als ongewenst beschouwd wordt, zul je meteen verlichting vinden bij de gedachte dat het niet onverwachts gebeurt. Het geeft veel steun als je in iedere situatie kunt zeggen: `Ik wist dat ik een sterveling op de wereld had gezet.’ En net zo kun je zeggen: `Ik wist dat ik een sterveling was’, `Ik wist dat ik misschien op reis zou moeten’, `Ik wist dat ik verbannen kon worden’, `Ik wist dat ik in de gevangenis kon komen’. Als je bij jezelf nadenkt en probeert te achterhalen waar datgene wat je is overkomen vandaan komt, zul je je onmiddellijk realiseren: `Het komt uit het domein van de dingen die niet met mijn vrije wil te maken hebben, de dingen die niet van mij zijn: wat gaat het mij dus aan?’

Nooit mag je bij enig verlies zeggen: `Ik ben het kwijt’, maar: `Ik heb het teruggegeven.’ Is je kind gestorven? Zeg dan: `Het is teruggegeven.’ Je vrouw dood? Teruggegeven bedoel je. je land afgepakt? Dat is dan ook teruggegeven. `Maar een schurk heeft het me ontnomen!’ Wat kan het jou nou schelen door wiens toedoen de gulle gever het van je heeft teruggevorderd? Zolang je er van hem over mag beschikken, moet je ervoor zorgen alsof het aan een ander toebehoort, zoals gasten dat doen met een hotelkamer.

Stel je iedere dag dood, ballingschap en alles wat verschrikkelijk lijkt voor ogen; vooral de dood; en je zult nimmer een laaghartige gedachte of buitensporige begeerte hebben.

Niet de dingen zelf maken de mensen van streek, maar hun denkbeelden erover. Zo is de dood op zich helemaal niet verschrikkelijk – anders had Socrates dat vast ook gevonden – maar het is onze voorstelling van de dood die ons bang maakt: we verwachten iets ergs en dus is het erg. Daarom moeten we telkens wanneer we gedwarsboomd, verontrust of gekwetst worden, nooit anderen daarvan de schuld geven maar alleen onszelf, dat wil zeggen: onze opvattingen erover.

Marcus Aurelius (121-180)
Alles wat gebeurt is even gewoon en welbekend als rozen in de lente en vruchten in de zomer. Zo is het ook met ziekte, dood, kwaadsprekerij, complotten en alles wat dwazen plezier of verdriet doet.

Laat je gedachten eens gaan over het volgende: hoe snel alle dingen verdwijnen, de lichamen weer opgenomen in de kosmos, de herinneringen eraan uitgewist door de tijd; hoe waardeloos en verachtelijk, hoe smerig, vergankelijk en dood al het zintuiglijke is, vooral wat ons lokt met de belofte van genot of angst aanjaagt met de dreiging van pijn, alles ook wat luid wordt aangeprezen door de waan van de dag; wat voor mensen dat zijn, die door hun gepraat en oordeel iemand een goede of slechte naam bezorgen. Denk er ook over na wat sterven eigenlijk is; dat, als je dat op zichzelf bekijkt en analyseert en er alles van aftrekt wat men er bij fantaseert, je het alleen nog maar kan opvatten als het werken van de natuur (en als iemand bang is voor het werken van de natuur gedraagt hij zich als een kind.

Bedenk dat iedereen alleen leeft in het heden, dit korte ogenblik. De rest is al geleefd of is nog in het ongewisse. Kort is ieders leven; klein in het hoekje van de aarde waar hij leeft; kort is zelfs de langste roem bij het nageslacht, bovendien afhankelijk van de overlevering door armzalige stervelingen, bestemd om binnen korte tijd te sterven, die zichzelf niet eens kennen, laat staan iemand die al lang dood is.

Zoals je het baden ervaart – olie, zweet, viezigheid, troebel water, allemaal even weerzinwekkend – zo is het hele leven en alles waar je mee te maken hebt.

De dood: verstrooid worden als we uit atomen bestaan, maar als de materie een eenheid is, uitgedoofd worden of overgaan naar een andere toestand.

Michel de Montaigne (1533 – 1592)
Wie de mensen leert te sterven, leert ze te leven.

Om een oordeel te vellen over het leven van een ander ga ik altijd na hoe het eind zich heeft toegedragen. Voor mijzelf is een van de belangrijkste dingen die ik in mijn leven nastreef, dat dit waardig zal eindigen, en dat betekent rustig en in stilte.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (15-3-09): ‘Is er nog iets heilig?’

2009-04-01T18:41:00.001+02:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 15-3-2009. Onderwerp: Is er nog iets heilig?
Met citaten van Georges Bataille

Georges Bataille (1897-1962)

Het leven is wezenlijk exces.

Religiositeit is zeer complex, maar we kunnen de grondbetekenis ervan zo formuleren: in wezen vraagt religie om overtreding van de verboden.

Tegen de ascese. Het is een drogbeeld, dat een deeltje van een bloedeloos leven, niet vrolijk lachend en tegenstribbelend oog in oog met de excessen van vreugde, dat de vrijheid ontbeert, het uiterste zou bereiken – of zou veinzen bereikt te hebben. Men bereikt het uiterste in het volle bezit der middelen: er zijn overstelpte wezens voor nodig, die van geen enkele stoutmoedigheid afzien. mijn beginsel tegen de ascese luidt dat het uiterste toegankelijk is vanuit een exces, niet vanuit een gebrek.

God is niet de grens van de mens, maar de grens van de mens is goddelijk. Anders gezegd, de mens is goddelijk in de ervaring van zijn grenzen.

Het sacrale verlangt de schending van datgene waarvoor men gewoonlijk een angstig respect heeft. Zijn domein is dat van de vernietiging en de dood.

Van begin af aan liep het gevoel voor het sacrale principieel het risico om, meer dan de ervaring, een nostalgisch karakter aan te nemen. Wij kunnen slechts binnen een smalle afbakening spreken over datgene wat we vandaag voor het sacrale houden: indien we denken aan verdwenen beschavingen of aan beschavingen die onder onze ogen aan het verdwijnen zijn, dan zoeken we in feite naar een verloren goed,

Het sacrale mag niet worden beperkt tot de ver van ons verwijderde ervaring van de archaïsche of primitieve mens, en nog minder mag het (voor zover het ons betreft) beperkt worden tot de ervaring van de ‘godsdiensten der openbaring’. Om godsdienst zitten wij in het geheel niet verlegen: de wereld waarin we leven is nog immer ten diepste doordrenkt van het sacrale.

Het wordt tijd te erkennen dat de nostalgie van het sacrale noodzakelijkerwijs nergens toe leidt, dat ze op een dwaalspoor brengt: wat aan de huidige wereld ontbreekt is het aanbieden van verleidelijke verzoekingen.

Wanneer wij de zin voor het heilige niet meer bezitten, dan is dat doordat we bang zijn. We zoeken niet langer geestdrift of roes, maar zekerheid en gemak. Eigenlijk zouden we willen leven alsof de dood al niet meer bestond, alsof we de wereld zouden kunnen reduceren tot doelmatige arbeid en gemak. We hebben ons verwijderd van de poëzie, haar gestolde gewelddadigheden storen ons. We hebben ons er toe beperkt heimelijk een angst te laten gisten die we niet meer meester zijn en die verholen in ons heerst als een aanhoudende buikpijn. Ondanks de brandstapel zochten de heksen ontzetting in de sabbat: zij gaven de voorkeur aan hun waanzinnige extase boven een verzekerd en kalm bestaan. Wij tegenwoordig geven de voorkeur aan ongestoorde rust. Alleen hebben we uiteindelijk het een noch het ander.

De studie van het sacrale verschaft ons een gevoel van een onoplosbare moeilijkheid en van een doem die op de mens drukt. Zonder het sacrale ontsnappen de totaliteit en de volheid van het zijn aan de mens: hij zou in dat geval niet meer zijn dan een incompleet mens.

De arbeid heeft de tegenstelling doen ontstaan tussen de heilige en de profane wereld. Daaruit kwamen de verboden voort die de mens instelde als zijn afwijzing van de natuur. Anderzijds bepaalde de grens die om de wereld van de arbeid getrokken werd, die de verboden stabiliseerden en in de strijd tegen de natuur in stand hielden, de heilige wereld als haar tegendeel. De heilige wereld is in zekere zin slechts de natuurlijke wereld die is blijven bestaan voorzover deze niet helemaal aan de orde die door de arbeid was ingesteld, dat wil zeggen de profane orde, onderworpen kan worden.

Door het instellen van verboden scheidde de mens zich af van het dier. Hij probeerde te ontsnappen aan het buitensporige spel van de dood en van de voortplanting (van de gewelddadigheid), aan de macht waaraan het dier geheel en al is overgeleverd. Maar toen de mens als tweede stap deze verboden ging overtreden, kwam hij weer dichter bij het dier te staan. Hij zag in het dier dat wat aan de regel van het gebod ontsnapt, wat vatbaar blijft voor de gewelddadigheid (voor de buitensporigheid) waardoor de wereld van de dood en de voortplanting wordt beheerst.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (1-3-09): ‘Leven zonder fundament?’

2009-03-10T14:59:00.004+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 1-3-2009. Onderwerp: Leven zonder fundament?
Met citaten van Descartes, Kant, Nietzsche, Scruton, Rorty en Taylor, plus enkele Middeleeuwse oneliners.

Middeleeuwen
‘Veritas est adequatio rei et intellectus': de waarheid is de overeenstemming tussen de werkelijkheid en het denken.

‘Ens et unum et verum et bonum convertuntur': het zijnde en het Ene en het Ware en het Goede zijn verwisselbaar.

René Descartes (1596 – 1650)
Ik twijfel dus ik ben, of, wat hetzelfde is: ik denk, dus ik ben.

Ik ben er zeker van dat ik geen kennis kan hebben van wat buiten mij is behalve door middel van ideeën die ik in mij heb.

Immanuel Kant (1724-1804)
Tot dusver nam men aan dat al onze kennis zich naar de objecten moest richten; maar al onze pogingen hierover a priori iets door begrippen vast te stellen, waardoor onze kennis uitgebreid zou worden, gingen bij deze vooronderstelling teniet. Laten we eens proberen of we niet meer vorderingen maken wanneer we aannemen dat de voorwerpen zich naar ons kennen moeten richten… Het is zoals met de eerste gedachte van Copernicus die, nadat de bewegingen aan de hemel niet goed verklaard konden worden, als hij aannam dat alle sterren zich om de toeschouwer draaien, probeerde of dit niet beter zou lukken, wanneer hij de toeschouwer liet draaien en daarentegen de sterren stil liet staan.

De menselijke rede heeft het bijzondere lot (…) dat zij door vragen wordt lastig gevallen die zij niet kan afwijzen, omdat ze haar door de aard van de rede zelf worden gesteld, maar die zij ook niet kan beantwoorden, omdat ze de menselijke rede te boven gaan.

Het land van het zuivere verstand (…) is een eiland dat door de natuur zelf in onveranderlijke grenzen is ingesloten. Het is het land van de waarheid (…) omringd door een grote en stormachtige oceaan.

Friedrich Nietzsche (1844 – 1900)
De dolle mens - Hebt gij niet gehoord van de dolle mens, die op klaarlichte morgen een lantaarn opstak, op de markt ging lopen en onophoudelijk riep: 'ik zoek God! Ik zoek God!' - Omdat er daar juist veel van die lieden bijeenstonden die niet aan God geloofden, verwekte hij een groot gelach. 'Is hij soms verloren gegaan?' vroeg de een. 'Is hij verdwaald als een kind?' vroeg de ander. 'Of heeft hij zich verstopt? Is hij bang voor ons? Is hij scheep gegaan? Naar het buitenland vertrokken?' - Zo riepen en lachten zij door elkaar. De dolle mens sprong midden tussen hen in en doorboorde hen met zijn blikken. 'Waar God heen is?' riep hij uit. 'Dat zal ik jullie zeggen! Wij hebben hem gedood - jullie en ik! Wij allen zijn zijn moordenaars! Maar hoe hebben wij dit gedaan? Hoe hebben wij de zee kunnen leegdrinken? Wie gaf ons de spons om de horizon uit te vegen? Wat hebben wij gedaan, toen wij deze aarde van haar zon loskoppelden? In welke richting beweegt zij zich nu? In welke richting bewegen wij ons? Weg van alle horizonnen? Vallen wij niet aan één stuk door? En wel achterwaarts, zijwaarts, voorwaarts, naar alle kanten? Is er nog wel een boven en beneden? Dolen wij niet als door een oneindig niets? Ademt ons niet de ledige ruimte in het gezicht? Is het niet kouder geworden? Is niet voortdurend nacht en steeds meer nacht in aantocht? Moeten er 's morgens geen lantaarns worden aangestoken? Horen wij nog niets van het gedruis der doodgravers die God begraven hebben? Ruiken wij nog niets van de goddelijke ontbinding? - ook goden raken in ontbinding! God is dood! God blijft dood! En wij hebben hem gedood! Hoe zullen wij ons troosten, wij moordenaars? Het heiligste en machtigste dat de wereld tot dusver bezeten heeft, is onder onze messen verbloed - wie wist dit bloed van ons af? Met welk water kunnen wij ons reinigen? Welke zoenoffers, welke heilige spelen zullen wij moeten bedenken? Is niet de grootte van deze daad te groot voor ons? Moeten wij niet zelf goden worden om haar waardig te schijnen? Nooit was er een grotere daad - en wie er ook na ons geboren wordt, om wille van deze daad behoort hij tot een hogere geschiedenis dan alle geschiedenis tot dusver geweest is!'- Hier zweeg de dolle mens en keek opnieuw zijn toehoorders aan. Ook zij zwegen en keken bevreemd terug. Eindelijk wierp hij zijn lantaarn op de grond, zodat die in stukken sprong en uitdoofde. 'Ik kom te vroeg,' zei hij toen, 'het is mijn tijd nog niet. Dit ongelooflijke gebeuren is nog onderweg. Het maakt een omweg - het is nog niet tot de oren der mensen doorgedrongen. Bliksem en donder hebben tijd nodig, het licht der gesternte heeft tijd nodig, daden hebben tijd nodig, ook nadat ze gedaan zijn, om gezien en gehoord te worden! Deze daad is nog steeds verder van hen af dan de verste gesteenten - en toch hebben ze haar zelf verricht !' - Men vertelt verder, dat de dolle mens diezelfde dag nog verscheidene kerken binnengedrongen is en daar zijn requiem aeternam deo aangeheven heeft. Naar buiten gebracht en ter verantwoording geroepen zou hij telkens alleen maar het volgende geantwoord hebben: 'Wat zijn deze kerken eigenlijk nog, als ze niet de graven en gedenktekenen Gods zijn?'

Aangenomen dat de waarheid een vrouw is - wat? Is de verdenking dan niet groot dat de filosofen, voor zover zij dogmatici waren, geen van allen veel verstand van vrouwen hadden? Dat de akelige ernst, de lompe opdringerigheid waarmee zij tot nu toe de waarheid benaderd hebben, onhandige en ongepaste middelen waren om uitgerekend een vrouw voor zich te winnen? Zeker is, dat zij zich niét heeft laten winnen - en alle dogmatiek staat er vandaag bedroefd en moedeloos bij.

Roger Scruton
Een traditie is het residu van kritische conflicten – dat wat overblijft als het razen en brallen is weggeëbd tot het geroezemoes van het schoollokaal.

Zoals gewoontes mettertijd ontstaan vanuit de talloze pogingen van mensen om hun gedrag te coördineren, zo ontstaan cultuurtradities uit de discussies, verwijzingen en vergelijkingen waarmee mensen hun vrije tijd vullen.

Richard Rorty (1931 – 2007)
Waarheid is niet belangrijk, maar goede overtuigingen zijn dat wel. Het is niet om het even wat je gelooft. Een overtuiging is een gedragscode. Het codeert voor bepaalde handelingen. En op die handelingen moet je overtuigingen dus kunnen beoordelen. Schaden ze of baten ze?

Alle mensen dragen een woordenschat bij zich die ze gebruiken om hun handelen, hun geloofsopvattingen en hun levens te rechtvaardigen. Het zijn de woorden voor het loven van onze vrienden en het verachten van onze vijanden, voor onze lange termijn plannen, onze diepste zelftwijfels en onze hoogste verwachtingen. Het zijn de woorden waarin we ons levensverhaal vertellen, soms vooruitziend en soms terugblikkend. Ik zal deze woorden de ‘final vocabulary’ van een persoon noemen.

De vocabulaire van ‘selfcreation’ (privé moraal) is noodzakelijkerwijs persoonlijk, is niet gemeenschappelijk, en laat zich niet beargumenteren. De vocabulaire van rechtvaardigheid (de publieke moraal) is noodzakelijkerwijs openbaar, is wel gemeenschappelijk, en is medium van uitwisseling van argumenten.

Charles Taylor
Zelfs het gevoel dat de betekenis van mijn leven erop berust dat ik het kies [...] hangt af van het begrip dat er onafhankelijk van mijn wil iets edels, moedigs en vandaar significants is in het vorm geven aan mijn eigen leven. [...] Horizons zijn gegeven. [...] Zelfkeuze als ideaal heeft alleen zin omdat sommige kwesties belangrijker zijn dan andere. [...] Welke kwesties belangrijk zijn, bepaal ik niet. Als dat het geval was, zou geen enkele kwestie belangrijk zijn. Maar dan zou ook het ideaal van zelfkeuze als moreel ideaal onmogelijk zijn.

Echte waardeoordelen gaan uit van een samensmelting van horizonten en normen; zij zijn gebaseerd op de veronderstelling dat wij door de studie van de ander zelf een verandering hebben ondergaan, zodat wij niet meer alleen oordelen aan de hand van onze oorspronkelijke vertrouwde maatstaven.

De gedachte dat ieder van ons een originele manier bezit om mens te zijn, houdt in dat ieder van ons moet ontdekken wat het betekent onszelf te zijn. Maar die ontdekking kan niet worden gedaan door reeds bestaande modellen te raadplegen, door veronderstelling. Ze kan dus alleen worden gedaan door het opnieuw onder woorden te brengen. Wij ontdekken wat wij aan mogelijkheden in ons hebben door die levenswijze te aanvaarden, door in ons spreken en handelen uiting te geven aan wat origineel in ons is. De gedachte dat openbaring plaatsvindt via uitdrukking is wat ik probeer te vatten door te spreken van het ‘expressivisme’ van de moderne notie van het individu.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (15-2-09): Darwin

2009-02-25T17:08:00.002+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 15-2-2009. Onderwerp: Wie is nog bang voor evolutie?

Charles Darwin (1809 – 1882)

Ik beschik net als ieder redelijk succesvolle advocaat of dokter over een goede dosis inventiviteit, gezond verstand en beoordelingsvermogen, maar – naar mijn mening – niet in grote mate. (...) Met zulke middelmatige talenten als ik bezit, is het waarlijk verbazingwekkend dat ik op sommige belangrijke punten het geloof van wetenschappers in aanzienlijke mate zou hebben beïnvloed.

Ik was zeer orthodox en ik zal nooit vergeten hoe hartelijk ik ben uitgelachen door verscheidene officiers toen ik de bijbel citeerde als onbetwistbare autoriteit op het gebied van ethiek.

[n.a.v. aardbeving, bij Valdivia, 20 februari 1835:]
Een aardbeving maakte in één klap een einde aan onze oudste zekerheden. De wereld, het symbool van alles wat stevig is, heeft onder onze voeten bewogen als een korst boven een vloeistof. Een voorval van één seconde heeft onze geest een vreemd gevoel van onzekerheid gegeven, wat uren van nadenken niet tot stand hadden kunnen brengen.

Aan vriend, de botanicus Joseph Hooker:
Wat een boek zou een kapelaan van de duivel kunnen schrijven over de lompe, verkwistende, blunderende, lage en verschrikkelijk wrede werken van de natuur.

Ik kan mezelf niet overtuigen dat een liefdevolle en almachtige God doelbewust de Ichneumonidae [sluipwespen] heeft geschapen met de bewuste intentie dat zij levende ruspen van binnenuit opeten, of dat een kat met muizen moet spelen.

In een notitieboekje dat niet bedoeld was voor publicatie:
Oorsprong van de mens nu bewezen. – Metafysica zal er wel bij varen. – Hij die baviaans begrijpt, betekent meer voor de metafysica dan Locke.

Ik ben me ervan bewust dat de in dit werk bereikte conclusies door sommigen zullen worden uitgemaakt voor hoogst ongodsdienstig; maar hij die ze daarvoor uitmaakt, verplicht zich om aan te tonen waarom het ongodsdienstiger is om het ontstaan van de mens als een afzonderlijke soort te verklaren door afstamming van een lagere vorm, door middel van de wetten van variatie en natuurlijke selectie, dan om de geboorte van het individu te verklaren door middel van de wetten van de gewone voortplanting. De geboorte van de soort en van het individu maken beide op gelijke wijze deel van die grootse aaneenschakeling van gebeurtenissen welke onze geest weigert te aanvaarden als het resultaat van blind toeval.

Er is dikwijls met overtuiging gesteld dat het ontstaan van de mens nooit kan worden gekend; maar overtuiging komt vaker voort uit onwetendheid dan uit kennis; het zijn zij die weinig weten, en niet zij die veel weten, die zo stellig verklaren dat dit of dat probleem nooit door de natuurwetenschap zal worden opgelost.

Daar er veel meer individuen van elke soort geboren worden, dan er bij mogelijkheid in leven kunnen blijven en daar er dientengevolge een telkens terugkerende strijd om het bestaan gevoerd wordt, moet de conclusie zijn, dat elk levend wezen, indien het, hoe weinig ook, op een gunstige manier van zijn soortgenoten verschilt... een grotere kans op overleven heeft en zodoende op natuurlijke wijze geselecteerd wordt... Dit behoud van gunstige individuele verschillen en variaties en de vernietiging van die veranderingen, die schadelijk zijn, heb ik natuurlijke teeltkeus genoemd of het overleven van de geschiktsten.

Geen dier plant zich zo langzaam voort als de olifant. Ik heb enige moeite gedaan om een schatting te maken van zijn minimale natuurlijke toename: (...) na vijf eeuwen zou het aantal afstammelingen van één paar vijftien miljoen bedragen.

De theorie van de natuurlijke selectie is gegrondvest op de overtuiging dat elke nieuwe variëteit en uiteindelijk elke nieuwe soort ontstaat en blijft bestaan doordat hij in het voordeel was ten opzichte van zijn concurrenten. Daarna volgt onverbiddelijk extinctie van de minder begunstigde vormen.

En zo komen rechtstreeks uit de oorlog in de natuur, uit honger en de dood, de meest verheven voorwerpen voort die we ons kunnen voorstellen, namelijk de hogere dieren. Er is grandeur in deze kijk op het leven, met zijn verscheidenheid aan krachten, die oorspronkelijk door de Schepper zijn ingeblazen in een paar vormen, of in één vorm. En terwijl de aarde volgens de onwrikbare wet van de zwaartekracht om zijn as bleef draaien, zijn uit dit simpele begin zonder einde de prachtigste en wonderbaarlijkste vormen geëvolueerd, en ze evolueren nog steeds.

Seksuele selectie hangt af van het succes van bepaalde individuen boven andere van dezelfde sekse in relatie tot de voortplanting van de soort; terwijl natuurlijke selectie afhangt van het succes van beide seksen, op alle leeftijden, in relatie tot de algemene leefomstandigheden.

In brief aan paleontoloog Alpheus Hyatt:
Ik heb er lang over nagedacht, maar ik moet wel tot de overtuiging komen dat er geen aangeboren tendens tot progressieve ontwikkeling bestaat.

Het lijkt een hopeloze onderneming om te proberen te vergelijken of dieren van verschillende typen hoger of lager zijn. Wie beslist of een inktvis hoger is dan een bij?

Van een hogere plant kan men zeggen dat hij dominant is, als hij in een groter aantal individuen voorkomt en zich wijder verbreid heeft dan de overige planten uit hetzelfde gebied die onder bijna dezelfde omstandigheden leven.

[Enige zin over de mens in ‘Oorsprong van de soorten’:]
In de verre toekomst zie ik nieuwe terreinen voor veel belangrijke onderzoeken. De psychologie zal op een nieuw fundament worden geplaatst, dat van de noodzakelijke verwerving van alle mentale krachten en vermogens door middels van geleidelijke overgang. Er zal licht worden geworpen op het ontstaan van de mens en zijn geschiedenis.

Stephen Jay Gould

Geen enkele wetenschappelijke revolutie heeft onze vermeende zekerheden en waarheden zo volledig op hun kop gezet als de ontdekking van Darwin. De enige vergelijkbare omwenteling is de theorie van Copernicus en Galilei, die onze plaats in de kosmos heeft verlegd van het middelpunt van het heelal naar een klein, perifeer hemellichaam dat rondwentelt om een centrale zon. Deze kosmische reorganisatie heeft alleen ons idee over de plaats van ons huis veranderd. De darwinistische revolutie daarentegen heeft tot gevolg gehad dat we het idee over onze eigen betekenis en waarde moesten herzien en dat we opnieuw een antwoord moesten vinden op de vragen (voorzover de wetenschap überhaupt in staat is dergelijke vragen te beantwoorden): Wie zijn wij? Hoe zijn we hier gekomen? Hoe verhouden we ons tot andere schepselen?

Dat de darwinistische theorie van evolutie via natuurlijke selectie zo moeilijk algemeen aanvaard wordt, komt niet omdat zij zo moeilijk is te begrijpen – geen andere grote theorie kan bogen op zo’n simpele structuur van drie onmiskenbare feiten van waaruit de hele theorie vrijwel als vanzelf volgt. (Volgens een bekende en ware anekdote heeft Thomas Henry Huxley na lezing van Origin of Species over de natuurlijke selectie alleen maar gezegd: ‘Wat ontzettend stom dat ik dit zelf niet heb bedacht.’) Deze drie feiten zijn: 1) alle organismen kunnen meer nakomelingen produceren dan er in leven kunnen blijven; 2) alle soortgenoten vertonen binnen een bepaalde soort een zekere mate van variatie; 3) ten minste een deel van deze variatie wordt geërfd door het nageslacht. Uit deze drie feiten kunnen we het principe van de natuurlijke selectie afleiden: aangezien slechts een deel van alle nakomelingen in leven kan blijven, zullen (doorgaans) de overlevenden uit die varianten bestaan die het geluk hebben dat ze beter zijn aangepast aan de veranderende lokale omstandigheden.
De moeilijkheid zit hem niet in dit eenvoudige mechanisme, maar in de verstrekkende en ingrijpende filosofische gevolgen ervan – zoals Darwin zelf heel goed heeft ingezien. Het probleem is dat hier een causale theorie wordt gepostuleerd die niet – volgens de traditionele hoopvolle opvattingen – een garantie biedt op vooruitgang en die geen blijk geeft van een fundamentele natuurlijke harmonie, een inherente betekenis of enig vooraf bepaald doel. Darwins mechanisme kan alleen lokale aanpassingen opwekken aan leefomstandigheden die in de loop van de tijd op een richtingloze manier veranderen en die dus geen doel of voorwaartse richting geven aan de geschiedenis van het leven.

Daniel Dennett

De theorie van de natuurlijke selectie laat zien dat ieder biologisch kenmerk het product kan zijn van een blind, niet met voorwetenschap gezegend en niet doelgericht proces, dat berust op verschillen in voortplanting gedurende langere periodes.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (1-2-09): J.S. Mill

2009-02-11T17:18:00.001+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 1-2-2009. Onderwerp: Godsdienstkritiek: tot hoever mag het gaan?
De meeste citaten komen uit: John Stuart Mill, Over vrijheid. (1978, Boom)

John Stuart Mill (1806-1873)

De menselijke natuur is geen machine, die moet worden gebouwd naar een bepaald model (…), maar een boom die moet groeien, die zich naar alle kanten moet kunnen ontwikkelen afhankelijk van de innerlijke krachten die hem tot iets levends maken.

De enige vrijheid die deze naam verdient, is die om ons eigen welzijn op onze eigen manier na te streven, zo lang wij niet trachten anderen het hunne te ontnemen, of hun pogingen om dit te bereiken in de weg staan.

Als de gehele mensheid met één uitzondering dezelfde mening had, terwijl die ene persoon een tegengestelde opvatting koesterde, dan zou de mensheid even weinig recht hebben om die ene persoon tot zwijgen te brengen dan hij zou hebben om de mensheid het zwijgen op te leggen als hij de macht had. [...] Het bijzondere kwaad van de onderdrukking van de meningsuiting is dat daardoor de mensheid iets ontnomen wordt; het nageslacht evengoed als de huidige generatie; de mensen die zich tegen deze mening verzetten nog meer dan de aanhangers daarvan.

Het nut van een opvatting is zelf een kwestie van opvatting; even betwistbaar, even vatbaar voor twijfel, en evenzeer discussie vereisend, als die opvatting zelf.
Het [godsdienstig geloof] is een in veel opzichten leerrijk geval, en niet in het minst omdat het een treffend voorbeeld vormt van de feilbaarheid van wat men het moreel gevoel noemt; want de religieuze haat van de oprechte geloofsfanaticus is een van de meest ondubbelzinnige gevallen van moreel gevoel. De mensen die als eersten het juk braken van de kerk die zichzelf de universele kerk noemde, waren in het algemeen even weinig bereid om verschil van religieuze opvatting toe te staan als die kerk zelf. Maar toen het vuur van de strijd was gedoofd, en elke kerk of sekte werd gedwongen haar ambities te beperken tot het behouden van het terrein dat zij innam, zagen de minderheden in dat zij geen kans maakten om meerderheden te worden, en moesten zij de mensen die zij niet konden bekeren wel vragen of zij er zelf een andere mening op na mochten houden.

Tijdperken zijn evenmin onfeilbaar als individuen. In elke tijd zijn er meningen geweest die in daarop volgende perioden niet alleen verkeerd, maar ook absurd werden gevonden. Daarom is het zeker dat veel meningen die nu algemeen gangbaar zijn in de toekomst verworpen zullen worden.

Bescherming [...] tegen de willekeur van de uitvoerende macht is niet genoeg. Er is ook bescherming nodig tegen de druk van de gangbare meningen en opvattingen, tegen de neiging van de maatschappij om, met andere middelen dan het strafrecht, haar eigen ideeën en gewoontes op te leggen aan mensen die daarvan afwijken; tegen de neiging om de ontwikkeling te belemmeren en waar mogelijk het ontstaan te voorkomen van enige persoonlijkheid die niet past in het gangbare gedrag, en om alle karakters te dwingen zich naar dat ene model te vormen. Het vaststellen van die grens en het beschermen daarvan tegen inbreuk, is even onmisbaar voor een gezonde stand van zaken in het menselijk bestaan als bescherming tegen politieke despotie.

Beproef jezelf onvermoeibaar totdat je het hoogste vindt waar je toe in staat bent, je vermogens en omstandigheden in acht genomen, en doe dat dan.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (21-12-08): Strauss

2009-01-28T13:50:00.000+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 21-12-2008. Onderwerp: Geestelijke vorming?
Citaten komen uit: Nexus, # 36

Leo Strauss (1899 – 1973)

De democratie is [...] geen massaregering, maar een massacultuur. Een massacultuur is een cultuur die de minst begaafden tot zich kunnen nemen zonder enige intellectuele en morele inspanning en tegen een lage geldelijke prijs. [...]
Geestelijke vorming is het tegengif dat beschermt tegen de massacultuur, tegen de ondermijnende effecten van de massacultuur, tegen haar inherente geneigdheid om niets anders voort te brengen dan ‘specialisten zonder geest of visie en wellustelingen zonder hart’. Geestelijke vorming is de ladder waarlangs we proberen op te klimmen van de massademocratie tot de democratie zoals die oorspronkelijk bedoeld was. Geestelijke vorming is het noodzakelijke streven om het fundament te leggen voor een aristocratie binnen de democratische massamaatschappij. Geestelijke vorming herinnert die leden van een massademocratie die oren hebben om te horen, aan de menselijke grootheid.

Geestelijke vorming bestaat uit het luisteren naar de discussie tussen de grootste geesten. Hierbij stuiten we echter op het overweldigende probleem dat dit gesprek niet kan plaatsvinden zonder onze hulp – dat wij dit gesprek in feite tot stand moeten brengen. De grootste geesten spreken monologen uit. Wij moeten hun monologen omvormen tot een dialoog, hun ‘naast elkaar’ veranderen in een ‘met elkaar’. De grootste geesten spreken zelfs wanneer ze dialogen schrijven in monologen. [...] We moeten dus iets doen waartoe de grootste geesten niet in staat waren. Laten we deze moeilijkheid onder ogen zien – een moeilijkheid die zo omvangrijk is dat ze de geestelijke vorming tot absurditeit lijkt te veroordelen. Aangezien de grootste geesten elkaar met betrekking tot de belangrijkste vraagstukken tegenspreken, dwingen ze ons om te oordelen over hun monologen; we kunnen hun uitspraken niet in goed vertrouwen accepteren. Aan de andere kant kunnen we enkel opmerken dat we niet competent zijn om hierover een oordeel te vellen.

Geestelijke vorming, die bestaat uit de voortdurende omgang met de grootste geesten, is een opleiding tot de hoogste vorm van bescheidenheid,zo niet nederigheid. Tegelijkertijd biedt het lessen in stoutmoedigheid: het eist van ons dat we volledig breken met het rumoer, de haast, de onnadenkendheid en de banaliteit van de kermis der ijdelheid van zowel de intellectuelen als hun vijanden. Ze eist van ons de stoutmoedigheid die voortvloeit uit de vastbeslotenheid om de heersende zienswijzen te beschouwen als louter opinies, of om de gemiddelde opinies op te vatten als extreme opinies die minstens even grote kans hebben om ernaast te zitten als de vreemdste of minst populaire opinies. Geestelijke vorming is een bevrijding van de vulgariteit. De Grieken hadden een mooi woord voor ‘vulgariteit’: apeirokalia, gebrek aan ervaring met mooie dingen. Geestelijke vorming biedt ons ervaring in mooie dingen.

Geestelijke vorming in de oorspronkelijke betekenis bevordert niet alleen de burgerlijke verantwoordelijkheid; het is zelfs een voorwaarde voor de uitoefening van burgerlijke verantwoordelijkheid. Door te zijn wat ze zijn, moeten de edelen de toon voor de samenleving zetten op de meest directe, minst dubbelzinnige en meest onbetwistbare wijze: door op klaarlichte dag te regeren.

Filosofie kan in brede of enge zin worden opgevat. Filosofie in brede zin is wat tegenwoordig intellectuele belangstelling heet. Filosofie in enge zin is de zoektocht naar de waarheid omtrent de meest gewichtige aangelegenheden, of naar de alomvattende waarheid, of naar de waarheid omtrent het geheel of naar de wetenschap van het geheel. [...]
Gegeven het feit dat de filosofie eerder een zoektocht naar de wijsheid dan het bezit van wijsheid is, is de vorming van een filosoof tijdens zijn leven nooit afgelopen; filosofie is volwassenenonderwijs bij uitstek. Want, om nog te zwijgen over andere dingen, de hoogste vorm van kennis die iemand kan hebben verworven, kan hem nooit eenvoudigweg ter beschikking staan zoals andere soorten kennis; deze kennis moet voortdurend worden verworven en steeds opnieuw vanaf het begin.

Filosofen en niet-filosofen kunnen geen werkelijk gezamenlijke gesprekken voeren. Er bestaat een fundamentele wanverhouding tussen de filosoof en de stad. In politieke zaken geldt de gezonde regel om slapende honden niet wakker te maken, of om het gevestigde te verkiezen boven het niet-gevestigde, of om het recht van de eerste bewoner te erkennen. De filosofie staat of valt met haar onverzettelijke veronachtzaming van deze regel en van alles wat daaraan herinnert. De filosofie kan dus alleen zij aan zij met de stad bestaan.

Aantek (XIV). Gray en het geloof in vooruitgang

2009-01-21T14:42:00.003+01:00

.
(Naar aanleiding van een leesgroep over ‘Zwarte mis’ in november en december 2009)

In ‘Zwarte mis’ staat de oorlog in Irak centraal. Wat heeft de regering-Bush bewogen tot een aanval? Gray analyseert de rol van neoconservatieve utopisten, in een armageddon gelovende fundamentalisten, straussiaanse zieners en een soort liberalisme-imperialisme op basis van de mensenrechten. Het was verhelderend om deze analyses te lezen. De gebruikelijke borrelpraat, als zou het slechts om olie gaan, gekoppeld aan een buitengewoon domme president, werd zo op intelligente wijze van repliek gediend. Er was wel degelijk een ideologie in het spel, in meervoud zelfs; ja, je zou zelfs kunnen spreken van idealen, en deze kennen een lange geschiedenis. Gray probeert die geschiedenis te traceren.

Het boek begint aldus:
‘De moderne politiek is een hoofdstuk in de geschiedenis van de religie. De grote revolutionaire omwentelingen die zo’n ingrijpende invloed hebben gehad op zo’n groot deel van de geschiedenis van de afgelopen twee eeuwen, waren episodes in de geschiedenis van het geloof, momenten in de langdurige desintegratie van het christendom en de opkomst van de moderne politieke religie. De wereld waarin we ons bevinden aan het begin van het nieuwe millennium is bezaaid met de puinhopen van utopische projecten, die hoewel ze in wereldlijke termen waren vervat, termen die de waarheid van de religie ontkenden, in werkelijkheid dragers van religieuze mythen waren.’
De rest van het boek is een uitwerking van deze stellingname, met de Brits-Amerikaanse inval in Irak als casus.

Moderne revolutionaire bewegingen (zoals het neoconservatieve bewind van Bush dat Irak ‘bevrijdde’ van het dictatoriale regime van Saddam Hussein) hebben religieuze wortels. Het eerste hoofdstuk van het boek handelt over ‘apocalyptische politiek’ en de ‘geboorte van de utopie’. Gray gaat er voor terug naar het vroege christendom. Interessant om de oorlog in Irak in dit perspectief te zien.

Is het boek dan nu passé, nu er een nieuwe regering is aangetreden in Washington? Dat is de vraag. Heeft het enthousiasmerende optimisme van de nieuwe president Obama niet ook een hoog utopisch gehalte, met mogelijk ernstig frustrerende gevolgen, wanneer blijkt dat de realiteit weerbarstig is en zich niet zomaar gewonnen geeft aan positief denken? Hoe realistisch is de visie van de nieuwe president? Dit soort vraagtekens blijven hangen na het lezen van ‘Zwarte mis’.

Gray kan geen consistentie worden ontzegd. Het was de tweede keer dat we werk van John Gray lazen. In een eerdere leesgroep bespraken we ‘Strohonden’ en zijn lezing ‘Verlichting en terreur’. Het gaat hem telkens om hetzelfde punt: het Westen draait zich al eeuwenlang een rad voor ogen, nl dat van een utopistisch geloof in vooruitgang. We denken te hoog over onszelf. Beginnend met het christendom, tot en met het Verlichtingsfundamentalisme, zoals dat zich toont in humanisme en politieke ideologieën. Dat vooruitgangsgeloof is niet onschuldig; het kost namelijk miljoenen slachtoffers, zoals de vele bloedbaden sinds de Franse Revolutie hebben laten zien. En dat in naam van een nieuwe mens en een betere wereld, die er zo niet goedschiks dan toch kwaadschiks moeten komen.

In ‘Zwarte mis’ benadrukt Gray de menselijke diversiteit. Deze kan slechts onder dwang tot eensgezindheid (in politiek) en harmonie (in moraliteit) worden gedwongen. Zij maakt ook dat de toekomst onvoorspelbaar is en zal blijven. Utopische vergezichten zullen dan ook altijd utopisch blijven. Mensen zitten nu eenmaal niet ideaal in elkaar en zijn dan ook ongeschikt voor het realiseren van een ideale wereld. En wie dit toch probeert maakt dus onvermijdelijk slachtoffers.

Zijn kritiek werkt telkens weer ontnuchterend, - goed om bij tijd en wijle door de strot geduwd te krijgen. Inderdaad, we neigen ertoe om er te mooie beelden van mens en toekomst op na te houden. Ik herken dat. Ook mijn droom van een seculiere religie, ja van een nieuwe generatie religies, zoals ik in weblogteksten sinds maart 2007 probeer te verwoorden, heeft een hoog utopisch gehalte. Inderdaad, ik geloof in vooruitgang en ook in het nut van utopieën (met name om nieuwe mogelijkheden denkbaar te maken). Ik was dus benieuwd of Gray iets van dat geloof heel zou laten.

Bestaat er geen vooruitgang buiten wetenschap en technologie? Gray meent dat deze inderdaad niet bestaat. Moreel en politiek kunnen we vorderingen maken, maar zij zullen altijd tijdelijk zijn. En Gray komt telkens met hetzelfde voorbeeld ter illustratie: het wederom toestaan van marteling, onder Bush, in Irak. Okay, misschien zijn vorderingen niet per se blijvend in de praktijk, maar waarom zou er pas sprake zijn van vooruitgang wanneer hij blijvend is?

Van alles wat ik van de wereld gezien heb, leef ik toch het liefst in Europa. Waarom? Niet alleen omdat deze beschaving mij het meest vertrouwd is, maar ook omdat er idealen hoog worden gehouden die ik onderschrijf, ook al is de werkelijkheid er niet altijd in overeenstemming mee. En natuurlijk verschilt het ideaal van de dagelijkse werkelijkheid. Hoe zou het anders kunnen! Dat neemt niet weg dat er een criterium is dat als maatstaf wordt gebruikt om die dagelijkse werkelijkheid op te beoordelen. Ik leef liever in een land waarin corruptie wordt veroordeeld wanneer zij zich voordoet, dan in een land waarin corruptie normaal wordt gevonden of als onuitroeibaar met rust wordt gelaten.

De grootste fout van Gray is dat hij de praktijk tot enig criterium maakt en aldus een valse tegenstelling creëert tussen dagelijkse werkelijkheid enerzijds en utopische denken anderzijds. Als zou dit de enige tegenstelling zijn. Immers, waarop beoordeel je die dagelijkse werkelijkheid? Is dat niet altijd aan de hand van criteria die deze werkelijkheid overstijgen?

Moet een utopie per se haalbaar zijn om serieus genomen te kunnen worden? Kan een utopie niet ook zinvol zijn in de poging om criteria en idealen te herijken?

Gray heeft gelijk wanneer hij bewegingen die hun utopie te serieus nemen (d.w.z. menen dat zij gerealiseerd kan worden) de les leest en wijst op de gevolgen van hun fanatisme. Maar is dat een reden om dan maar te buigen voor de dagelijkse werkelijkheid als enig alternatief? Want, waar buig je dan voor?

Wat je politieke utopisten mag verwijten is dat zij te weinig onderscheid maken tussen werkelijkheid en de criteria waarmee je die werkelijkheid beoordeelt, en dat zij in hun streven proberen om de werkelijkheid volledig om te vormen naar die criteria. Alsof alles mooi zou moeten worden zodra je schoonheid tot criterium maakt.

Idealen zijn geen praktijk maar definiëren een streven dat is afgeleid van een criterium ter beoordeling van de praktijk. Er zijn idealen die irrealistisch zijn in hun maatstelling: de praktijk zal dan altijd tekortschieten; dergelijke idealen zijn in zich frustrerend en creëren een soort vijandschap jegens het leven, - hetgeen nooit de bedoeling kan zijn, lijkt mij, tenzij men gelooft in een perfecte werkelijkheid, een paradijselijk hiernamaals bijvoorbeeld. In dat geval is er reden om te spreken van utopie, in de negatieve zin van het woord.

Utopie kan echter ook worden opgevat als een werkelijkheidstest: wat is mogelijk, ook al is het nu geen realiteit? De rechtstaat is nu een realiteit, terwijl hij lange tijd slechts een mogelijkheid was. Misschien werd hij ooit zelfs als utopie gezien.

Er bestaat vooruitgang, zowel in ideaal als in praktijk. Een teruggang of een falen (zoals in het voorbeeld van marteling) betekent nog niet het einde van het ideaal. Integendeel, het wordt erdoor bevestigd. Immers, teruggang of falen ten aanzien waarvan? Er zou pas werkelijk sprake zijn van achteruitgang, of van niet-vooruitgang, wanneer er niemand zou zijn die zich er druk over maakte; wanneer er ook geen John Gray’s meer zouden zijn die zo verontwaardigd zijn dat ze in de pen kruipen en er een boek over schrijven. Ik kan het niet anders zien: Gray is zijn eigen tegenvoorbeeld. Ik blijf dus reden houden om in vooruitgang te blijven geloven.

Om nog een andere reden zie ik het werk van Gray zelf als teken van vooruitgang.
Zijn kritiek en analyses lees ik als een vorm van Verlichtingsdenken: het vestigt de aandacht op hoe wij denken, op vaak onbewust blijvende denkpatronen welke leidend zijn voor ons doen en laten. De Verlichting had als hoop dat, als we in de gaten zouden krijgen hoe ons bewustzijn functioneert, we er dan niet meer automatisch door zouden worden geleid en misleid. Verkeerd denken (d.w.z. met negatieve uitwerking) zouden we kunnen corrigeren en juist denken (d.w.z. met positieve uitwerking) bevorderen. Op die manier zouden we zowel in het individuele als in het collectieve leven vooruitgang kunnen boeken. Aangezien dat leven in hoge mate bepaald wordt door hoe wij denken. Het gaat dus niet meer louter om het lanceren van nieuwe gedachten, maar ook om het kritisch kijken naar de werking ervan. De magie van het denken doorbroken!

Kant leverde uitstekend grondwerk voor deze onderneming, door in zijn Kritieken te onderzoeken hoe wij tot kennen, handelen en oordelen komen, en door de aandacht te vestigen op voorstructureringen van het menselijke denken, waarnemen, etc. M.a.w. kijk niet louter naar het object dat je wilt kennen, maar ook naar de kenner, het kennend subject, en hoe dit bepaalt hoe wij kennen.

Het metabewustzijn dat hiermee zijn systematische aanvang nam, werd verder bevrucht door denkers die weliswaar het aanvankelijke optimisme met argwaan tegemoet traden, maar die tevens kritisch verder gingen in het onderzoek naar de mechanismen van menselijk doen en denken, zowel individueel als collectief, en die je om die reden ook Verlichtingsdenkers zou kunnen noemen. Ik denk aan Schopenhauer, Marx, Nietzsche, Freud. Zij leverden kritiek op het belang dat door eerdere denkers aan de rede werd toegekend, maar waren niet minder bezig om de werking van het menselijk bewustzijn en zijn inbedding in wat wij méér zijn dan denken (zoals lichaam, maatschappij, levenswil, het onbewuste) te ‘verlichten’, op te helderen.

Gray doet niet anders. Door de idealen, ideologieën en utopieën van een parmantige, zichzelf overschattende rede kritisch te evalueren, door ‘realistisch’ te kijken naar wat in naam van die idealen etc wordt aangericht en door ons mensbeeld (en daarmee dat van wereld en toekomst) bij te stellen.

Ontnuchterend, ja, maar is dit niet ook vooruitgang? Is het cultiveren van een metabewustzijn ten aanzien van het menselijk functioneren, zoals dat met de Verlichting is ingezet, niet een vooruitgang ten aanzien van een tijd waarin we ons die vraag nauwelijks of niet stelden en we restloos waren onderworpen aan de magie van het denken? Is het niet vooruitgang dat we onszelf enigszins in de gaten hebben en de nodige argwaan koesteren jegens het geloof in mythen en legenden, in sprookjes en bovennatuurlijke fantasieën? Is het niet vooruitgang dat veel mensen in Europa de bijbelse verhalen niet meer letterlijk nemen en zich niet meer laten misleiden door lieden die in naam van een goddelijke openbaring allerlei beloften doen of goedgelovigen voor hun karretje spannen? Je kunt toch moeilijk beweren dat het denken van het kind dat gelooft in Sinterklaas evenwaardig is aan het denken van de volwassene die weet dat het een sprookje is.

Natuurlijk, dit metabewustzijn komt er niet vanzelf, maar onze seculiere cultuur is er ondertussen van doordrongen; het is niet meer het privilege van enkele wijzen. Wie zich enigszins in de Europese cultuur verdiept, zal er mee in aanraking komen, en meer nog: hij blijkt er zelf van doordrongen. (Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat niemand in Europa kan claimen de waarheid te kennen, zonder van repliek te worden gediend met de zinsnede: ‘jouw waarheid, bedoel je’.)

Mij lijkt dat er dus alle reden is om van vooruitgang te spreken. En het werk van Gray zelf doet mee aan het bevorderen van die vooruitgang. Jammer alleen dat Gray zijn eigen positie niet meedenkt in zijn kritiek. Immers, als hij kritiek levert op het gangbare denken, valt zijn eigen denken daar dan buiten? Is de ontmaskering van een mythe zelf ook een vorm van mythisch denken?

Ik blijf dus geloven in vooruitgang, met dank aan Gray:
Ten eerste omdat we een verschil maken tussen zijn en behoren. Dit doen we uiteraard al heel lang; het is gegeven met moreel bewustzijn. Zowel ‘wat is’ als ‘wat behoort’ zijn evenwel geen eeuwige gegevens. In beide zit beweging.
Ten tweede omdat een tijdelijke terugval nog geen argument is tegen vooruitgang (bijvoorbeeld in het geval van het wederom toestaan van marteling door de regering Bush). Belangrijk is het besef dat er sprake is van een terugval. Hiermee blijft men een criterium hooghouden.
En ten derde omdat we ook cultureel-historisch vooruitgang boeken, zij het langzaam, doordat we beter dan eerder van onszelf doorhebben hoe ons bewustzijn functioneert; we hoeven ons minder snel in de luren laten leggen door de magie van het denken. Een alledaags functioneren met dit metabewustzijn acht ik een vooruitgang ten aanzien van een alledaags functioneren zonder.

Voor op mijn begrafenis (V)

2009-01-19T00:08:00.002+01:00

.
Wat ook ten gehore mag worden gebracht zijn enkele werken van Janáček. Met name: Sinfonietta en Taras Bulba, met als toegift op de piano: On an overgrown path, eerste serie, en ter afsluiting van deze episode een aantal keren de 2de Paralipomena, eerste helft.

Ik weet niet of de muziek van Janáček ook echt die droeve ondertoon heeft, of dat het de stemming is waarin ik haar nu beluister. Het schrijnende van de schetterende trompetten, de soms klagende violen, melancholieke pianoklanken: is dit hineininterpretiert? In ieder geval passen ze bij mijn treurnis over het recente verlies aan gezinsleven door scheiding... Mijn zoontje niet meer elke dag zien. Mijn hart huilt.

Zegt het iets over de muziek wanneer zij graag wordt gehoord tijdens droefenis? Verklankt die muziek dan de pijn, of verzacht zij hem juist door te troosten? Of gaat dat samen: pijn toelaten wanneer er troostende schoonheid is?

Terug in mijn oude huis herontdekte ik mijn enorme verzameling muziekcassettes, voor een groot deel uit het pre-cd-tijdperk. Waaronder deze met muziek van Janáček. Ik heb er ook veel naar geluisterd toen ik niet hoefde te leren leven met verlies, dus het zal meer zijn dan treurmuziek. En inderdaad, er zijn ook speelse, lichtvoetige, opmonterende en zomerse passages te horen.

Hoe dan ook, graag nog eenmaal deze muziek voordat ik onder de grond ga. In volle glorie. En luister! Zorg voor de mooiste, krachtige en tegelijk meest gevoelvolle uitvoering. Deze muziek is voor mijn lieve Harrie!

Tekstmateriaal voor filosofisch café (7-12-08): Badiou

2008-12-17T10:34:00.001+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 7-12-2008. Onderwerp: De zin van feesten en rituelen.
Citaten komen uit: Alain Badiou, De ethiek. Essay over het besef van het Kwaad. 2005. Uitgeverij IJzer, Utrecht.

Alain Badiou (1937)

Wat ik in algemene zin ‘ethiek van een waarheid’ noem, is het beginsel waarop de bestendiging van een waarheidsproces berust – of, nauwkeuriger en ingewikkelder geformuleerd, datgene wat consistentie verleent aan iemands aanwezigheid in de vorming van het subject dat door dat waarheidsproces wordt geïnduceerd.

De notie van een consensuele ‘ethiek’, vertrekkend vanuit het algemene sentiment ingegeven door de aanblik van verschrikkingen en dienend als vervanging van de ‘oude ideologische scheidslijnen’, is een krachtige bijdrage aan de subjectieve lijdzaamheid en aan de handhaving van de status quo.

De drie belangrijkste dimensies van een waarheidsproces zijn:
. het evenement, dat ten oorsprong ligt aan ‘iets anders’ dan de situatie, dan de opinies, dan het gevestigde weten; dat een hachelijk, onvoorspelbaar supplement is, verdwenen zodra het is verschenen;
. trouw, wat de naam van het proces is, oftewel een aanhoudend onderzoek van de situatie, onder de imperatief van het evenement; het is een bestendigde, immanente breuk;
. waarheid als zodanig, die de aan de situatie interne meervoudigheid is zoals zij gaandeweg door de trouw wordt geconstrueerd; die is wat door de trouw wordt bijeengebracht en geproduceerd.

Laten we zeggen dat er voor een subject, dat het dier te boven gaat (maar waarvan het dier de enige drager is), iets gebeurd moet zijn, iets wat niet te herleiden valt tot de gebruikelijke inbedding in ‘wat er is’. Laten we dat supplement een evenement noemen, en laten we het meervoudig-zijn, waarin geen sprake is van waarheid (maar alleen van opinies), onderscheiden van het evenement, dat ons dwingt om tot een nieuwe zijnswijze te besluiten.

Het fundamentele ontologische karakter van een evenement bestaat uit het afbakenen en benoemen van de gesitueerde leegte van datgene waarvoor het een evenement is.

In welke ‘beslissing’ vindt het waarheidsproces dan zijn oorsprong? In de beslissing zich voortaan tot de situatie te verhouden vanuit het gezichtspunt van het evenementiële supplement. Laten we dit betitelen als een vorm van trouw. Trouw zijn aan een evenement betekent zich bewegen in de situatie waarvoor het evenement een supplement is en die situatie denken (maar elk denken is een praktijk, een proefneming) ‘overeenkomstig’ het evenement. Waardoor het subject uiteraard, doordat het evenement buiten alle reguliere wetten van de situatie stond, wordt gedwongen om in de situatie een nieuwe zijns- en handelswijze uit te vinden.

Evenementiële trouw is een daadwerkelijke breuk (in denken en handelen) binnen de specifieke orde (politiek, liefde, kunst, wetenschap...) waarin het evenement plaatsvindt.

Ik noem ‘waarheid’ (een waarheid) het reële proces van trouw aan een evenement.

Trouw is nooit onvermijdelijk of noodzakelijk.

Een waarheid ‘slaat een gat’ in het weten, is heterogeen ten opzichte van dat weten, maar vormt tegelijk ook de enige bron van nieuw weten. We zullen zeggen dat waarheid het weten forceert.

Een opinie is een oordeel uitgesproken over dit of dat element van de objectieve situatie: ‘Het is stormachtig weer vandaag’, ‘Ik zeg je dat alle politici zakkenvullers zijn’ enzovoort. Om in termen van opinie te kunnen ‘discussiëren’ over elementen van de situatie – die alles zijn wat tot die situatie behoort – is het nodig dat ze op de een of andere manier worden benoemd. ‘Benoemen’ wil alleen maar zeggen dat menselijke dieren in staat zijn over zulke elementen te communiceren, hun bestaan te socialiseren, ze ondergeschikt te maken aan hun belangen. [...]
Een waarheid heeft ook te maken met de elementen van een situatie, aangezien het waarheidsproces niets anders is dan het onderzoeken van die elementen vanuit het perspectief van het evenement.

Aantek (XIII). Over Nietzsche

2008-12-02T23:00:00.005+01:00

.
(naar aanleiding van lezing over Nietzsche, gegeven aan de Volksuniversiteit van Amsterdam, 26 november 2008)

Wat is het belang van Nietzsche voor ons, voor mij, voor deze tijd? Waarvoor zouden we hem kunnen raadplegen?
Wat zou er gebeuren wanneer we Nietzsche zouden wegsnijden uit onze culturele erfenis? Wat zou er dan niet gebeurd zijn? En wat zouden we dan niet of anders hebben begrepen?
Nietzsche, een grootheid? Ja, als daarmee bedoeld is: iemand zonder wie we onszelf niet kunnen denken. Dat wil niet zeggen dat hij de oorzaak is van onze situatie, maar wel dat we haar niet goed kunnen begrijpen zonder hem.

Zijn engagement met een voortgaande evolutie
Hoe werkt het darwinisme door in het denken van Nietzsche? Wel, met name in het perspectief dat hij inneemt ten aanzien van de ontwikkeling van het mensdom.
Als de mens de vrucht is een proces van miljoenen jaren evolutie, waarom zou het dan bij hem ophouden? Waarom zou de mens zoals we die kennen het laatste stadium zijn? Dit lijken me vragen die aan de basis liggen van Nietzsche’s denken over verleden en toekomst. Zou er niet nog iets ná de mens kunnen komen, [de Ubermensch,] en zijn er niet reeds tekenen die er op wijzen dat die nieuwe mens aan het ontstaan is?
Er zijn ook andere tekenen: de (Europese) mens lijkt zijn vitaliteit te zijn verloren, is bezig te degenereren, tot een behoeftig dier, tot consument. Oftewel de ‘laatste mens’. Bovendien wordt deze mens al enkele millennia opgevoed tot nihilisme, oftewel: levensvijandigheid.
Deze mens zal op den duur plaats maken voor een hogere mensensoort, de Ubermensch, - een wezen dat van het aardse leven zal (willen) houden en van niets anders. Nietzsche had er hoge verwachtingen van!
(Het is de vraag of Nietzsche Darwin wel heeft gelezen. Dat neemt niet weg dat hij de impact van de evolutietheorie goed tot zich heeft laten doordringen. M.n. door figuren als Ernst Haeckel genoot de theorie van Darwin redelijke bekendheid in de wetenschappelijke wereld van het 19de eeuwse Duitsland. Nietzsche verwijst verschillende malen naar Darwin en ook naar andere auteurs over evolutie, zoals Spencer.
De relatie Nietzsche-Darwin blijft mij boeien. Is hij wel denkbaar zonder evolutionaire theorie, vraag ik me wel eens af. Is het concept Ubermensch anderszins denkbaar? Is Nietzsche niet een eerste, radicale doordenking van de relevantie van het darwinisme voor onze opvattingen over onszelf, over de wereld en over het bestaan überhaupt?)

Zijn secularisme. ‘Seculier’ opgevat als zich engagerend met het wereldse en tijdelijke leven. In Nietzsche’s woorden: ‘blijf de aarde trouw!’
Oftewel: levensbeaming. ‘Lebensbejahung’: de kortste samenvatting van Nietzsche’s levenslange inspanning.
En hiermee samenhangend: zijn grondige kritiek op levensvijandige tendensen in onze cultuur, ook wel aangeduid als ‘nihilistisch’.
Nihilisme: naar het niets toewerkende denkers, stromingen, religies. Zoals christendom. Zoals platonisme en andere filosofie die van het leven weg contempleert. Zoals ook het (oude?) boeddhisme.
Het bestaan had nooit enig doel, en nog steeds niet. Wie dit tot zich laat doordringen wordt geconfronteerd met het probleem van de zinloosheid. Om dit probleem het hoofd te bieden hebben tal van levensbeschouwelijke stromingen een bovennatuurlijke oplossing gecreëerd, door een hiernamaals in het vooruitzicht te stellen, door het beëindigen van de bestaanscyclus als ideaal te stellen, of door een ‘ware werkelijkheid’ te concipiëren, bevolkt met ideeën, concepten en andere waarheden, onderscheiden van het ondermaanse. Aangezien deze oplossingen allen illusies zijn, m.a.w. een ‘niets’, zijn al deze stromingen een vorm van nihilisme, een ontkennen van het leven, - een doodzonde in de ogen van Nietzsche.
Hoe machtig is het nihilisme nog in onze wereld? Er valt nog veel te doen!

Zijn benadering van moraal: genealogisch
Wat is de waarde van onze cultureel gegeven waarden? Hoe komen we eraan? En wat zijn ze waard? Wat voor menstype, wat voor leef- en denkwijze ligt aan de basis van overgeleverde waardeschattingen?
Wanneer onze culturele situatie een erfenis is uit een ‘verkeerd’ tijdperk, met levensvijandige opvattingen, en we toe willen naar een levensbeamende cultuur en levenswijze, dan zal alles op de schop moeten, inclusief onze opvatting over waarheid (welke niet neutraal is, maar ingegeven door vooroordelen over het leven), en inclusief de ingesleten, overgeleverde waarden. Ja, een ‘herwaardering van alle waarden’ is nodig. Misschien niet om ze allemaal te vervangen, maar wel om ze te herwaarderen in een nieuw licht, namelijk in dat van ‘Lebensbejahung’.

Zijn opvatting van waarheid: perspectivisme.
Hiermee radicaliseerde Nietzsche de Copernicaanse wending van Kant, die stelde dat we ons voor de vraag naar zekere kennis niet zouden moeten richten op het object, het gekende, maar in de eerste plaats op het subject, de kenner, en hoe zijn verstand en waarneming zijn voorgestructureerd, als een onafzetbare bril, waarmee iets tot een ‘ding voor ons’ wordt. Voorwerpen richten zich naar het kennen.
Nietzsche radicaliseert deze subjectivering van de vraag naar waarheid. Kennis is niet alleen afhankelijk van hoe menselijk verstand en waarneming zijn voorgestructureerd. De vraag naar waarheid hangt ook af van het perspectief dat we innemen, vanuit welke positie we iets willen kennen, en welk belang we daarbij hebben. Hetzelfde kan dus vanuit verschillende perspectieven worden gekend. Zij sluiten elkaar niet uit, kunnen elkaar aanvullen. Zeker is dat de waarheid nooit volledig zal zijn; er zijn altijd andere invalshoeken mogelijk. Willen we iets leren kennen, dan zullen we dat moeten bezien ‘vanuit honderd verschillende ogen en vanuit vele personen!
Er is dus geen waarheid meer buiten ons. ‘De’ waarheid bestaat niet los van alles en iedereen (‘absoluut’). Er valt dan ook niets aan waarheid te ontdekken, alsof zij buiten ons ligt te wachten. Waarheid wordt een kwestie van interpreteren, en wel door degene die zich de vraag ernaar stelt. Het is van belang geworden hoe wij iets benoemen, met welke concepten wij onderzoeken.
En hiermee wordt filosofie een creatieve activiteit (en niet langer een louter beschouwelijke passiviteit): de creatie van concepten en het ‘uitleggen’ van perspectieven; zij bepalen hoe ik iets begrijp.
Voor Nietzsche is de eerste vraag niet: wat is waarheid, maar: waarom willen wij waarheid. En deze vraag verbindt hij met macht: door te begrijpen willen we macht over onze werkelijkheid.
Perspectivisme is een (Europees) cultuurgoed geworden. Het treffendst verwoord in het weerwoord op iedere claim op ‘de’ waarheid: ‘jouw waarheid zul je bedoelen’.
Perspectivisme lijkt hedentendage te ontaarden in relativisme: ‘ieder zijn mening’; tot en met: ‘alles is evenveel waard’. Dit vermaledijde relativisme heeft echter ook de waardeschattingen weggesneden uit de vraag naar waarheid, - iets dat bij Nietzsche zeker niet het geval is.
(‘Relativisme’ zou een mooi woord kunnen zijn, wanneer het werd genomen in de betekenis van: ‘gerelateerd aan’, en wel aan de positie van de spreker en aan zijn kennisbelang. Daarmee zou perspectivisme en relativisme inderdaad met elkaar te maken hebben, - hetzelfde vanuit verschillende hoeken bekeken: de eerste gericht op wat het perspectief in zicht wil brengen, de tweede gericht op degene die wil begrijpen.)

Nogmaals moraal: de noodzaak tot ‘herwaardering van alle waarden’, nu we afscheid hebben genomen van de absolute maat, God, - die een fantasma is gebleken. Als de christelijke moraal instort, wat stellen we daar dan voor in de plaats? Is het niet nodig om alles wat we tot voor kort hoog en heilig hebben geacht te herzien?
Welke waarden en deugden zouden we moeten uitvinden om levenliefhebbend te leven? Nietzsche is er helaas nauwelijks aan toegekomen.

Zijn opvatting over levenskunst: zichzelf tot kunstwerk maken
Nietzsche’s motto: laten we proberen van het leven überhaupt te houden (amor fati), en niet slechts van een deel ervan. Laten we het bestaan zelf hartgrondig aanvaarden, in plaats van er van weg te willen, in ascese, in een geloof aan een bovennatuurlijke werkelijkheid, welke meer waar of waard wordt geacht dan het ondermaanse.
Laten we het leven zo leven dat we alle dagen telkens opnieuw zouden willen beleven (eeuwige wederkeer).
Laten we onszelf vormen, als een beeldhouwer, als een spelend kind, experimenterend met deugden en moraal.
Een spelend, zelfscheppend kind worden we echter niet vanzelf. We zullen ons eerst uit de lastendragende fase van het kamelenbewustzijn moeten bevrijden, door ons als een leeuw te verzetten tegen opgelegde normen en waarheden. Nadat we ‘nee’ gezegd hebben tegen het slaafse bestaan, kunnen we beginnen ‘ja’ te zeggen, in de levenskunstige creativiteit van de ‘vrije geest’.

(Overigens zet ik vraagtekens bij een van Nietzsche’s belangrijkste vooronderstellingen, nl dat het leven in zichzelf zinloos zou zijn. En dat we die zinloosheid in alle hevigheid zouden gaan ervaren met de ‘dood van God’. Is dat zo?
Zou zin niet gegeven kunnen zijn met wat het leven van je vraagt, nl overleven, voortplanten en een bloeiend leven leiden? Immers, zonder te overleven ga ik dood, zonder voortplanting eindigt de soort, en elk leven wil bloeien. Is het bewust leven van deze van nature gegeven opgaven niet reeds voldoende om het bestaan als zinvol te ervaren? Wat is er meer nodig dan dit leven ‘volgens de natuur’?
Voor mij persoonlijk speelt de zinvraag doorgaans geen rol, behalve een productieve, wanneer ik mij bezig weet vanuit deze basale levensnoodzaak, met name sinds ik ouder ben.
Is het concept van zinloosheid dan toch een vrucht van het kinderloze denken?
Zouden we Nietzsche’s genealogische benadering van de moraal niet op hem zelf moeten toepassen? M.a.w. is Nietzsche’s opvatting over de zinloosheid van het bestaan niet een uiting van zijn eigen vervreemding van leven ‘volgens de natuur’?
‘Nihilistische’ (in de zin van Nietzsche) antwoorden op zinloosheid zijn ascetisch en als het even kan: kinderloos, - denk aan het celibaat in de Katholieke kerk en aan de status van het leven als monnik in het traditionele boeddhisme. Zoeken deze antwoorden dan de oplossing niet in de verkeerde richting, nl in de vergeestelijking, terwijl een aarding in hetgeen de natuur van ons vraagt wellicht meer voor de hand ligt? Bevestigt een ascetisch antwoord niet de vraag door hem te kwadrateren?
Misschien dat leven ‘volgens de natuur’ niet alle zinvragen oplost, maar het legt wel een basis die het onnodig maakt om te vluchten in nihilistische antwoorden.)

Tekstmateriaal voor filosofisch café (16-11-08): Nussbaum

2008-11-30T10:53:00.002+01:00

.
Tekstmateriaal voor filo-café van 16 november 2008. Onderwerp: Liefde’s weten.
Citaten komen uit: Martha Nussbaum, Wat liefde weet. Emoties en moreel oordelen. (1998. Boom/ Parrèsia, Amsterdam).

97. Marcel Proust. Françoise brengt hem het nieuws: ‘Mademoiselle Albertine is vertrokken!’ Nog maar een ogenblik tevoren geloofde hij met overtuiging dat hij niet langer van haar hield. Nu leidt het nieuws van haar vertrek tot zo’n heftige reactie, zo’n overweldigende pijn, dat deze kijk op zijn toestand simpelweg verdwijnt. Marcel weet dat hij van Albertine houdt. Hij weet dit met zekerheid, er is niet de minste ruimte voor twijfel. (Op zoek naar de verloren tijd)

Kennis van het hart door intellectueel onderzoek

99: Kennis over de vraag of je van iemand houdt – kennis over hoe het met je hart gesteld is inzake de liefde – is het best te verkrijgen door een afstandelijk, niet-emotioneel, nauwgezet intellectueel onderzoek van je eigen toestand, uitgevoerd zoals een wetenschapper zijn onderzoekswerk zou uitvoeren. Met intellectuele precisie en scherpzinnigheid volgen we zorgvuldig de wisselingen van onze passie; we sorteren, analyseren en classificeren. Dit soort onderzoek is niet alleen noodzakelijk maar ook voldoende voor de vereiste zelfkennis. [...]
Deze opvatting van kennis heeft diepe wortels in onze hele intellectuele traditie, en met name onze filosofische traditie. Het is ook een opvatting waar veel van het denken over de methode en over het schrijven binnen die traditie op steunt. De opvatting, verdedigt door in andere opzichten zo verschillende denkers als Plato en Locke, houdt in dat onze hartstochten en gevoelens onnodig zijn bij het zoeken naar waarheid, over welk onderwerp dan ook. Sterker nog, gevoelens kunnen dat zoeken maar al te gemakkelijk belemmeren, ofwel door de aandacht van het zoekende intellect af te leiden, of nog erger, door het zicht op de wereld te vertekenen.

99: Als we ons soms een bedrieglijke voorstelling maken van onze toestand, dan is dat het gevolg van de corruptie van het verstand door gevoel en begeerte. ‘Alleen en op zichzelf’ is het intellect nooit bedrieglijk. Er kunnen natuurlijk uitwendige redenen zijn waardoor het zijn doel niet bereikt, maar het biedt zelf nooit een bevooroordeelde of eenzijdige kijk op de waarheid. Het is nooit inwendig corrupt of corrumperend. Ook heeft het geen enkele aanvulling uit andere bron nodig. ‘Alleen en op zichzelf’ bereikt het de waarheid.

100: Het intellect is een voldoende criterium voor waarheid; we hebben geen andere elementen die geloofwaardig zijn. Een geschrift dat er aanspraak op maakt naar waarheid te zoeken en kennis over te dragen, moet dus de taal van het intellect spreken; het moet zich richten tot het eigen intellect van de lezer (en ook de verzelfstandiging daarvan bevorderen, zou Plato zeggen).

Kennis door onmiskenbare indrukken

102: De stoïcijnse filosoof Zeno betoogde dat al onze kennis van de buitenwereld is gebaseerd op bepaalde zintuiglijke indrukken van een speciale soort: indrukken die hun waarachtigheid waarborgen door hun eigen innerlijke aard, door de manier waarop wij ze ervaren. Instemming met zulke indrukken leidt tot (of staat gelijk met) de cataleptische toestand, een toestand van zekerheid en vertrouwen waaruit niets ons kan verjagen. [...] De stelling is dat cataleptische indrukken eenvoudig door de manier waarop wij ze beleven onze instemming afdwingen en ons ervan overtuigen dat het zó is en niet anders moet zijn. Ze worden gedefinieerd als merktekens of indrukken in de ziel, ‘die als een zegel ingedrukt en gestempeld worden door de werkelijkheid zelf en in overeenstemming met de werkelijkheid, en die onmogelijk afkomstig zouden kunnen zijn van iets wat niet die werkelijkheid is’.

Liefdesweten in een samen. Het verhaal

115: Weten van liefde is helemaal geen toestand of functie van de afzonderlijke persoon, maar een manier om met iemand anders samen te zijn en in wisselwerking te staan, met alle gevoelens die daarbij horen. Je eigen liefde kennen is erop vertrouwen, jezelf blootgeven. Het betekent vooral dat je de ander vertrouwt en twijfels [in de trant van Proust] opschort. Dit soort weten is niet onafhankelijk van bewijsmateriaal. In het karakteristieke geval is het gebaseerd op heel veel aandacht die in de loop van de tijd aan elkaar is besteed, aandacht die het nodige bewijsmateriaal oplevert over de ander, over jezelf, over patronen in de wisselwerking tussen beiden. Ook is dit weten niet onafhankelijk van sterke gevoelens die echt bewijs-kracht hebben. Maar het overstijgt het bewijsmateriaal, en waagt zich buiten de wereld van het innerlijk.
Het is kenmerkend voor deze opvatting dat het moeilijk is er in abstracto veel over te zeggen. De boodschap is dat er geen noodzakelijke en voldoende voorwaarden zijn, dat weten van liefde een liefdesverhaal is. De beste manier om deze opvatting te onderzoeken lijkt te zijn om zelf gebruik te maken van verhalen.

Filosoferen over liefde? Spreken over liefde versus wetenschap

124: Het is al niet mogelijk om de waarheid van de cataleptische opvatting in te zien los van teksten die ons cataleptische ervaringen tonen en geven. Het is ongetwijfeld nog veel moeilijker om in een tekst die geen vertelling is de visie op liefde en kennis van liefde te laten zien die ik aan Beattie heb toegeschreven. Deze kennis is ‘wat je noemt langzaam’, ze ontvouwt en ontwikkelt zich in de doorleefde tijd. Zij is helemaal niet één ding, maar een ingewikkelde manier om met iemand anders samen te zijn, een opzettelijk toegeven aan onbeheersbare invloeden van buitenaf. Er zijn geen noodzakelijke en voldoende voorwaarden, er is geen zekerheid. Om deze ideeën naar voren te brengen, hebben we kennelijk een tekst nodig die een opeenvolging van gebeurtenissen in de tijd laat zien (die een plot heeft), die de gecompliceerdheid van een concrete menselijke relatie kan weergeven, en die zowel ontkenning als overgave kan laten zien; een tekst die geen definities geeft en het raadsel intact laat.

125: De opvatting houdt in dat we niet kunnen liefhebben als we uit zijn op een wetenschap van het leven; ze moet worden belichaamd in een tekst die zelf afwijkt van het wetenschappelijke. [...]
De houding die we tegenover een filosofische tekst hebben, kan vergeleken [met een literair werk] krampachtig en liefdeloos lijken – we vragen naar redenen, onderzoeken en betwijfelen iedere stelling, proberen helder te maken wat duister is. [...] Blijkbaar zijn we niet zulke liefhebbende mensen wanneer we aan het filosoferen zijn. [...]
126: Tegenover een literair werk [...] zijn we nederig, open, actief en toch poreus. Tegenover een filosofisch werk zijn we bij het verwerken van de argumenten actief, beheersend, erop bedacht om geen flank onverdedigd te laten en geen raadsel onopgelost. Dit is natuurlijk te simpel en schematisch; maar het zegt wel iets. Wat ontbreekt is niet enkel emotie, hoewel dat er ook bij komt. Het is ook passiviteit – vertrouwen, de aanvaarding van onvolledigheid.

Lof der filosofie

126: Is [Beatties] verhaal op zichzelf echt voldoende om een analyse te geven van de kennis van de liefde en om deze kennis op ons over te brengen? [...]
Ik geloof dat we aan inzicht gewonnen hebben, wanneer we deze drie tegenovergestelde opvattingen van liefde en kennis van liefde naast elkaar hebben gezet en hun relatie tot elkaar en tot onze ervaring hebben onderzocht. In zekere zin is er niets in dit artikel wat niet al in de verhalen is, en in die elementen uit onze ervaring die maken dat we belang stellen in deze verhalen. Maar het is de filosofie, of de filosofische literatuurkritiek, die voor de confrontatie heeft gezorgd, de tegenstellingen heeft verhelderd en onze woordeloze sympathie met dit of dat verhaal heeft omgezet in een gereflecteerd inzicht in onze eigen sympathieën.

128: Ik geloof dat het menselijk hart soms de reflectie nodig heeft als bondgenoot. Soms hebben wij expliciete filosofie nodig om ons terug te voeren naar de waarheden van het hart en ons het vertrouwen terug te geven in die veelvormigheid, die verbijsterende onbepaaldheid. Om ons de weg te wijzen naar de ‘verschijnselen’, niet naar iets ‘daarbuiten’ of onder of achter die verschijnselen.
Wanneer is dat nodig? Misschien wanneer iemand behoefte voelt aan een wetenschap van het leven. Zoals Proust en Beattie elk op hun eigen manier laten zien, is die behoefte even diep en hardnekkig als onze behoefte aan onafhankelijkheid en onze angst om ons bloot te geven, zij is in feite een vorm van die behoefte. Dit zou betekenen dat er altijd werk te doen is voor een therapeutische filosofie: ze kan deze uiteenlopende vormen van zelfbedrog ontmaskeren, de fundamentele verwantschap en de merkwaardige gevolgen ervan laten zien, en wijzen op de aspecten van het leven die zij afdekken of ontkennen.

128: Om ruimte te maken voor liefdesverhalen moet de filosofie meer literair zijn, meer gelieerd aan verhalen, en moet ze meer respect tonen voor wat raadselachtig en onafgesloten is dan vaak het geval is. Ze moet heel dicht in de buurt komen van wat het beste is, en het meest echt redelijke, in niet-filosofische geschriften.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (2-11-08): Scruton

2008-11-19T14:42:00.001+01:00

.
Tijdens bijeenkomsten van het filosofisch café breng ik meestal tekstmateriaal in om het gezamenlijk onderzoek te voeden en aan te scherpen. Soms zijn er meer mensen dan kopieën; soms zijn er mensen die niet konden komen, maar wel geïnteresseerd zijn in het tekstmateriaal. Om hieraan tegemoet te komen, zal ik de gebruikte fragmenten op deze weblog zetten, voor zover ik het digitaal heb. Zonder verder commentaar. Wie wil reageren op de teksten, welkom!

Roger Scruton over cultuur. Tekstmateriaal voor filo-café van 2 november 2008. Onderwerp: Waar is cultuur goed voor?
Behalve deze citaten hebben we gekeken naar enkele pagina’s uit het Woord vooraf van Scruton’s ‘Waarom cultuur belangrijk is’.

Roger Scruton

Wat we kunnen verwachten is dat de cultuur, hoe moeizaam ook, de boodschap van iets hogers bewaart: het beeld van een wereld van menselijk gevoel dat ook de waarde van de mens bewijst. Daarom dragen we cultuur over zoals we wetenschap en vaardigheden overdragen: niet om het individu te begunstigen, maar om onze soort te begunstigen, door een vorm van kennis te bewaren die anders uit de wereld zou verdwijnen.

[Cultuur:] een verworvenheid die niet door ieder lid van een gemeenschap hoeft te worden gedeeld, en die het hart, de geest en de zintuigen van haar bezitters openstelt voor een intellectuele en artistieke nalatenschap. Cultuur wordt geschapen door elites en schept zelf elites. Hoewel cultuur een eliteproduct is, ligt haar betekenis in gevoelens en aspiraties die door allen worden gedeeld.

De cultuur van een beschaving is de kunst en de literatuur waardoor ze tot bewustzijn van zichzelf komt en haar visie op de wereld definieert.

Een traditie is het residu van kritische conflicten – dat wat overblijft als het razen en brallen is weggeëbd tot het geroezemoes van het schoollokaal. [...] Zoals gewoontes mettertijd ontstaan vanuit de talloze pogingen van mensen om hun gedrag te coördineren, zo ontstaan cultuurtradities uit de discussies, verwijzingen en vergelijkingen waarmee mensen hun vrije tijd vullen.

Een cultuur bestaat in al die activiteiten en artefacten die worden bijeengehouden door het ‘gemeenschappelijk streven naar het ware oordeel’, zoals T.S. Eliot het eens formuleerde. En om tot het ware oordeel te komen moeten we met dat doel voor ogen naar betekenis zoeken door ons op reflectieve wijze te verhouden tot dingen die zijn geschilderd, gecomponeerd en geschreven. In sommige gevallen zijn dat kunstwerken, die zich richten op het esthetisch belang; in andere gevallen zijn het discursieve historische of filosofische werken, die zich richten op het belang van ideeën. In beide soorten werken wordt de betekenis van de wereld en het maatschappelijk leven verkend. En ze hebben beide het doel om de oordelen te bevorderen waardoor we elkaar en onszelf kunnen begrijpen.

Zoals een kind leert door het spel, zo leren wij door de esthetische ervaring, door onze gevoelens in imaginaire rijken te oefenen en zo ons beeld van de mensheid te verbreden en de wereld te gaan beschouwen als doordrenkt met intrinsieke waarden, die op zichzelf betekenisvol zijn, zonder dat onze eigen, egocentrische belangen daarbij in het geding zijn.

Cultuur in al haar uitingsvormen is een uitnodiging om deel te nemen aan de samenleving als geheel, om de tienerkring achter je te laten en een wereld te betreden waar voorouders en hun verworvenheden prevaleren. Als je jonge mensen waardering leert hebben voor de visuele kunsten en hun eigen kunstwerken leert scheppen, leid je ze een vorm van leven binnen waar de Meester gids en autoriteit is. Je onthult een andere vorm van sociale toetreding, die volstrekt verschilt van de vorm die ze kennen van hun gelijken. Je leert ze om de wereld te bekijken met ogen die weten wat de wereld heeft betekend en nog altijd kan betekenen voor het menselijke hart. En zoals de popmuziek die wereld van de oren weghoudt, zo houdt het televisiescherm haar weg van de ogen.

Internet heeft het slechtste in de mens naar boven gehaald. Het barst van beelden en woorden die erop gericht zijn mensen zich goed te laten voelen over het feit dat ze zich slecht voelen. Een maatschappij waarin alle kinderen zo nihilistisch zijn, zal te gronde gaan. Hoge cultuur gaat hier niet helpen. Het belangrijkste is dat we een safe haven van hoge cultuur open houden voor culturele asielzoekers. Zonder deze asielzoekers is alles verloren. Laten we hopen dat er af en toe nog iemand binnen wil. We moeten het licht van de beschaving brandend houden.

Het menselijk leven wordt geleid op een dunne korst normaliteit, waarbij wederzijds respect een aangenaam evenwicht tussen mensen waarborgt. Onder die dunne korst ligt de donkere zee der instincten, meestal kalm, maar soms uitbarstend in een orgie van geweld. Daarboven bevindt zich de stralende lucht van denken en verbeelding, waar onze sympathieën zich verbreiden en waar we onze ideeën over de menselijke waardigheid laten gelden. Cultuur is de collectieve praktijk die die ideeën steeds vernieuwt en onze sympathieën verbreidt tot in alle uithoeken van het hart. Ze is de voortgaande vastlegging van het gevoelsleven, die iedere nieuwe generatie de voorbeelden, beelden en woorden geeft waarmee ze kan leren wat ze moet voelen. Maar als de uitbarstingen zich voordoen, kan ze niets uitrichten om het geweld in te tomen. Dat kan ook de religie niet, of de gewone moraliteit.

Tekstmateriaal voor filosofisch café (19-10-08): Nietzsche

2008-11-19T14:23:00.003+01:00

.
Tijdens bijeenkomsten van het filosofisch café breng ik meestal tekstmateriaal in om het gezamenlijk onderzoek te voeden en aan te scherpen. Soms zijn er meer mensen dan kopieën; soms zijn er mensen die niet konden komen, maar wel geïnteresseerd zijn in het tekstmateriaal. Om hieraan tegemoet te komen, zal ik de gebruikte fragmenten op deze weblog zetten, voor zover ik het digitaal heb. Zonder verder commentaar. Wie wil reageren op de teksten, welkom!

Nietzsche over lijden. Tekstmateriaal voor filo-café van 19 oktober 2008. Onderwerp: Heeft lijden zin?
Behalve deze citaten hebben we gekeken naar een paragraaf uit de Inleiding van Nietzsche’s ‘De vrolijke wetenschap’.

Friedrich Nietzsche (1844 – 1900)

`Wat me niet ombrengt, maakt me sterker.'

In brief aan de bevriende arts Eiser, januari 1880: ‘Mijn bestaan is een verschrikkelijke last: ik had het allang van me af geworpen als ik niet de leerzaamste proeven en experimenten op geestelijk-zedelijk gebied juist in deze toestand van lijden en bijna absolute verzaking deed; deze naar kennis dorstende blijheid brengt me op hoogten waarop ik over alle martelaars en alle hopeloosheid zegevier. Over het geheel genomen ben ik gelukkiger dan ooit in mijn leven, en toch!’

Men kan haast stellen dat de diepte van het lijden van mensen bepalend is voor hun rangorde… Het diepe lijden maakt voornaam.

Wie is de enige die redenen heeft om zich zelf uit de werkelijkheid weg te liegen? Hij die eraan lijdt. Maar aan de werkelijkheid lijden betekent een mislukte werkelijkheid zijn...

Het leven zelf, zijn eeuwige vruchtbaarheid en terugkeer veroorzaakt de ellende, de verwoesting, de wil tot vernietiging… Men raadt het: het probleem is dat van de zin van het lijden, ofwel een christelijke zin, ofwel een tragische zin. In het eerste geval moet het lijden de weg vormen naar het heilige zijn, in het laatste geval geldt het zijn als heilig genoeg om zelfs een vreselijk lijden nog te rechtvaardigen. De energieke mens aanvaardt zelfs het bitterste lijden nog.

De tucht die van het lijden uitgaat, van het grote lijden - weten jullie niet, dat alleen deze tucht alle verheffing van de mens tot nu toe heeft voortgebracht? Die spanning van de ziel in het ongeluk, die haar kracht geeft, haar huivering op het moment van het grote te gronde gaan, haar inventiviteit en dapperheid in het dragen, uithouden, uitleggen, uitbuiten van het ongeluk, en wat haar ooit aan diepte, geheim, masker, geest, list, grootsheid gegeven werd - is het haar niet in het lijden, onder de tucht van het grote lijden gegeven? In de mens zijn schepsel en schepper verenigd: in de mens is stof, brokstuk, overvloed, leem, slijk, onzin, chaos, maar in de mens is ook schepper, beeldhouwer, hamer-hardheid, toeschouwer-goddelijkheid en zevende dag…

Geest is het leven, dat zelf in het leven snijdt. Door eigen pijn vermeerdert het eigen weten, - wist gij dit reeds? En geluk des geestes is dit: gezalfd zijn en door tranen gewijd tot offerdier, - wist gij dit reeds? […] Gij kent van de geest slechts vonken: doch gij ziet niet het aambeeld, dat hij is en niet de wreedaardigheid van zijn hamer.

De zieken zijn het grootste gevaar voor de gezonden. De zwakkeren, niet de sterkeren, zijn de ondergang van de sterken. Het is niet de vrees voor onze medemens, die wij verminderd zouden willen zien, want vrees prikkelt de sterke op zijn beurt tot schrikwekkendheid, en houdt het met moeite gevormde succesvolle mensentype in stand. Wat wij meer dan enige andere ramp moeten duchten is niet vrees, maar veeleer de grote walging, niet vrees, maar veeleer het grote medelijden – walging van en medelijden met onze medemensen… De ziekelijken zijn voor ons het grootste gevaar, niet de `slechte’ mensen, niet de roofzuchtigen. De onvolwaardig geborenen, de mislukkelingen, de gebrokenen – zij zijn het, de zwaksten, die de levenskracht van ons ras ondermijnen, ons vertrouwen in het leven vergiftigen en aan de mensheid doen twijfelen. Iedere blik van hen is een zucht - `Was ik toch maar anders! Ik ben er misselijk en beu van zoals ik ben.’ In dit moeras van zelfverachting tiert elk giftig onkruid, en alles wat zo nietig, zo heimelijk, zo oneerlijk en zo zoetig verrot is. Hier wemelt het van de wormen van overgevoeligheid en ressentiment; hier stinkt de lucht van heimelijkheid, van wat niet erkend mag worden; hier wordt zonder ophouden het net geweven van de laagste der samenzweringen, de samenzwering van hen die lijden tegen hen die slagen en zegevieren; hier wordt zelfs de aanblik van de overwinnaar gehaat – alsof gezondheid, succes, kracht, trots en het machtsgevoel als zodanig schandelijkheden zijn, waarvoor men tenslotte bitter moet boeten. O, wat zouden die lieden gaarne zelf de boete wille opleggen, hoe snakken zij ernaar zelf de beulen te kunnen zijn! En ondertussen bekennen zij nooit, dubbelhartig als zij zijn, dat hun haat haat is.

Wij zijn experimenten: laten we het dan ook zijn!

db’s (vanaf 21 oktober 2008)

2008-10-21T16:18:00.001+02:00

.
21 oktober

Woensdag een week geleden zag ik twee documentaires achter elkaar over verschillende, doch verwante onderwerpen: seksueel misbruik van kinderen door katholieke priesters in de VS en het lot van vrouwen in een polygame situatie in een Iraans dorp. Ik kon me voorstellen dat je ter plekke fel antireligieus en feministisch wordt bij het zien van deze films.

Het ging om de volgende documentaires:
. Deliver us from evil. Documentaire van Amy Berg over pedofilie in de schoot van de Amerikaanse katholieke kerk. De centrale figuur in de film is priester Oliver O’Grady, een man die dertig jaar lang kinderen misbruikte. Enkele van zijn slachtoffers en hun ouders brengen een moedige getuigenis over wat hen overkomen is en hoe ze na al die jaren nog dagelijks leven met de herinnering aan de pijnlijke gebeurtenissen van toen. (Gezien op Canvas)
En:
. Four wives, one man. Documentaire door Nahid Persson. Een Iraanse boer, Heda, is met vier vrouwen getrouwd, al zijn de vrouwen daar niet echt blij mee. Ze voelen zich zowel gevangen als verlaten door hun man. Ze wonen met hun twintig kinderen en schoonmoeder allen samen in een klein Iraans dorp. In de film zien we hoe de boer op zoek gaat naar vrouw nummer vijf. (Gezien bij VPRO’s import)

Enkele opmerkingen:
De twee mannelijke hoofdpersonen waren wellicht uitzonderlijk in hun perversie en egocentrische willekeur, maar toch; zij kregen ook de kans om zich volledig uit te leven. Hen werd geen strobreed in de weg gelegd. Religie en politiek speelden daarin een rol.

Religie
In het eerste geval is er de ascetische, anti-seks houding van de katholieke kerk, welke zich vertaalt in de tegennatuurlijke eis van celibaat voor priesters. Aangezien seksualiteit een niet te onderdrukken drift blijkt, komt zij alsnog te voorschijn, maar dan in perverse en buitengewoon schadelijke vorm. Slachtoffers bleken er decennia later nog last van te hebben. De hoofdpersonen in de documentaire wisten geen normaal liefdesleven te kunnen opbouwen. (Hoe is het mogelijk dat een eeuwenoud religieus instituut als de katholieke kerk nog steeds niet de wijsheid heeft verworven om de link te zien tussen celibaat en seksuele misstanden? Hoe kan zij blijven vasthouden aan een tegennatuurlijke mensopvatting? Of is die starheid misschien het gevolg van het hebben van een dergelijke opvatting...)
Verder is er de opvatting van de kerk over zichzelf, als middelaar, gelieerd aan een opvatting over het bovennatuurlijke, als oorsprong en locatie van heil. De kerkelijke hiërarchie ontleent haar gezag top-down aan de rol die de kerk meent te spelen in de relatie met God en in de heilsgeschiedenis, inclusief uitleg van heilige geschriften. Hierdoor krijgen kerkelijke figuren bovenmenselijke autoriteit toegekend, en zijn het oordeel en het imago van een bisschop (‘bella figura’) belangrijker dan het wedervaren van de gewone gelovige. De geile heiligheid van een priester die zich vergrijpt aan tientallen kinderen wordt dan voor lief genomen en zo goed als het gaat weggemoffeld. Weliswaar geldt het onmenselijke dogma van de onfeilbaarheid alleen de paus, maar het straalt af op zijn directe dienaren. Zoals een vader zei in de documentaire: ik had onmiddellijk wel mijn twijfels, maar meende dat ze niet waar konden zijn.
In het tweede geval wordt de drifthuishouding anders gereguleerd: geen verbod of afkeuring, maar een privilegering van de mannelijke seksualiteit, gelegitimeerd door Koranteksten en door het leven van de belangrijkste moslim, als voorbeeldige primus inter pares: de profeet Mohammed. (Wat zou er zijn gebeurd als Mohammed biseksueel was geweest? Wat voor een relatieleven zou dan in zwang zijn geraakt in de islamitische cultuur?) In de documentaire was nauwelijks sprake van een referentie aan religieuze aangelegenheden, behalve een tekst uit de Koran aan het begin, plus enkele noodkreten van ongelukkige vrouwen richting de almachtige en rechtvaardige Allah. De schaarse aanwezigheid van deze referenties was evenwel tegelijk betekenisvol, zeker in een door en door religieus land als Iran: het hebben van vier vrouwen is kennelijk geheel normaal en religieus gelegitimeerd.

Politiek & economie
Buiten de religieuze dimensie lieten de documentaires het belang zien van niet-religieuze factoren, althans, in zoverre die los van elkaar kunnen functioneren.
Zonder een krachtige, onafhankelijke civiele rechtsorde zou de katholieke kerk machtig genoeg zijn geweest om seksuele misstanden binnen de kerk ‘onder de pet’ te houden, zoals zij dat wellicht eeuwen heeft kunnen doen. Ondanks de macht van de kerk over haar gelovigen is het met een sterke, a-kerkelijke rechtsorde mogelijk om binnen de kerk heersend onrecht en misdadigheid aan de kaak te stellen. Een scheiding tussen kerk en staat blijkt zo gek nog niet.
En wat de ongelukkige echtgenotes betreft die door hun man als neukvee en baarmoederlijke koopwaar werden behandeld: zij zouden allang aan hun situatie zijn ontsnapt (zoals ze zelf aangaven) wanneer zij niet veroordeeld waren tot blijven. In de huidige omstandigheden echter zouden ze buiten dat huwelijk geen leven hebben, geen kans op een eigen bestaan (zeker met kinderen), gedoemd tot armoede en verachting. Zonder een politiek van gelijke kansen, rechtsbescherming en een minimale welvaart blijft het patriarchaat oppermachtig, simpelweg door alternatieven onmogelijk te houden.

Wel, alle reden dus om het referentiekader van beide religies grondig te herzien, of beter nog: te vervangen. Tegelijk blijken politieke en economische veranderingen nodig om de kans op een menswaardig bestaan te vergroten en om misstanden te kunnen aanpakken. Ik zal mij met het eerste bezig houden, maar wil het tweede niet vergeten. Sommigen willen zich met religie niet bemoeien, omdat politiek en economie veel belangrijker, want basaler zouden zijn; religie zou een louter persoonlijke aangelegenheid zijn. De documentaires laten zien dat politiek en economie weliswaar belangrijk zijn, maar dat het naïef is om religie te willen parkeren in de afzondering van het persoonlijke. Nog steeds (en misschien wel altijd) zal religie een niet te verwaarlozen impact hebben op het wel en wee van mensen, zowel individueel als collectief. Ideeën blijken oppermachtig, zij het niet almachtig. Het komt er op aan de wereld te veranderen door andere interpretaties mogelijk te maken, - om de eenzijdigheid van Marx te corrigeren.

Intermezzo: Post-metafysisch?

2008-10-10T15:27:00.004+02:00

.
Denken over religie brengt al snel op het spoor van metafysica, - althans, traditioneel gesproken. Zit metafysica vast aan oude, premoderne levensopvattingen? Wanneer je denkt aan religies met toekomst, aan de mogelijkheid van een nieuwe generatie religies, is een metafysica dan nog relevant? Kunnen we beter zonder?
Het na-19de eeuwse denken lijkt afscheid te hebben genomen van metafysica. Zij zou achterhaald of onnodig zijn. Zij zou zich bezig houden met onkenbare kwesties (Kant). Maar is dat niet een te gemakkelijke conclusie?
Wanneer we metafysica identificeren met haar belangrijkste vertegenwoordigers uit het verleden, om te beginnen Aristoteles, tot en met Hegel en Schopenhauer, dan is dat wellicht voorstelbaar. Maar sinds wanneer vallen ‘wezen’ en ‘verschijningsvorm’ met elkaar samen in filosofie?
De meeste kritiek betreft de ‘objecten’ van het metafysische denken (het Ene, God, het Absolute, het Zijn e.d.). Maar wat als we kijken naar de subjectkant?
Wat voor soort vragen, behoeften en verlangens werden door metafysica geadresseerd, en zijn die dan niet meer de onze?
Is bijvoorbeeld de vraag naar rechtvaardiging van een bepaald standpunt niet reeds een metafysische vraag? Waarom denk ik gelijk te hebben? Wat veronderstel ik dan? En: waarom wil ik gelijk hebben? Wat staat er op het spel?
Doorgaans wordt metafysica voorgesteld als betrekking hebbend op de meest fundamentele aspecten van de werkelijkheid. De vraag is: waarom zouden we daar over nadenken? Waarom zouden we naar fundamenten vragen? Welke behoefte, welk verlangen, welke ervaring doet de metafysische vraag stellen?
(Zoals bij alles in het huidige Europa is een revitalisering mogelijk van filosofie, inclusief metafysica, wanneer zij zich laat verwarren en bevruchten door globalisering, m.n. Aziatisch. Ik denk aan boeddhisme, taoïsme en zen. Deze ontmoeting zal in staat stellen om op een diepgaande wijze de eigen aannames onvanzelfsprekend te maken en te transformeren.)

Aantek (XII). Wanneer de paus zich verplaatst naar Lourdes

2008-09-19T22:29:00.007+02:00

.
Soms gebeurt het dat op één dag in één krant, verspreid over verschillende katerns, een waaier aan artikelen staat die tezamen een gebeurtenis in een ruim theoretisch veld plaatsen, door haar van verschillende kanten te belichten. Dat is het geval met Le Monde van vrijdag 12 september. De krant heeft enkele pagina’s ruimte gegeven aan opinies over het bezoek van de paus aan Frankrijk dat deze vrijdag begint. Tegelijk staan elders in de krant enkele recensies van boeken die het bezoek in een ruimer kader zouden kunnen plaatsen, mits je de verschillende gezichtspunten combineert. Laat ik aangeven wat ik overhield aan de stukken.

Om te beginnen een positief artikel over de paus en zijn kerk. De schrijver, Jean-Luc Marion, zet het bezoek neer als een uitdaging. ‘Ce que Benoît XVI nous demande. En posant la question de la vérité, le catholicisme pourra surmonter la crise qu’il affronte aujourd’hui.’ Terwijl veel Fransen zich nauwelijks iets gelegen zullen laten liggen aan het bezoek van de paus (ook in dit land neemt het aantal mensen dat zich katholiek noemt gestaag af), doet de schrijver alsof het een centrale gebeurtenis is in het Franse culturele leven: ‘La visite d’un pape en France a toujours fonction de révélateur de l’Ètat de la France elle-même, qu’elle le veuille ou non.’ De rest van het artikel is een uitwerking van deze openingszin, uiteraard met een hoog wensgehalte. Opmerkelijk is dat hij Joseph Ratzinger neerzet als iemand die ‘ne fut pas un homme d’interdits, mais d’argumentation et de raisonnements’, terwijl de feiten toch duidelijk anders spreken. Een hoofdlijn in het stuk: rationaliteit alleen blijft in gebreke, dreigt te verworden tot nihilisme; zij heeft het geloof nodig. De pauselijke vraag naar de waarheid is hem uiteraard ook beantwoorden, en daar is de schrijver blij mee. In het opiniestuk is duidelijk een pleitbezorger van de katholieke zaak aan het woord.

Abdelwahab Meddeb, de schrijver van een tweede stuk, gooit het over een andere boeg. Hij pleit voor een vreedzaam samenleven in Europa van christendom, jodendom en islam: ‘Pour une religion de la "paix perpétuelle". Et si l’avenir était à une identité religieuse dépassant les fois particulières? Un beau défi à relever pour notre République.’ Christendom, jodendom en islam zijn volgens de schrijver uitdrukking van een en dezelfde ware religie: ‘la vérité de la religion première’, - een idee dat zou teruggaan op de Verlichting en Kant. De drie godsdiensten zijn in en mét Europa in een nieuwe fase beland, ‘l’Ètape du “post”, du dépassement de la religion particulière, que se reconnaîtraient les échos de la religion première, devenue ultime visée de la République des trois cultures.’ (Er is iets merkwaardigs aan deze voorstelling van zaken, maar wat? Er lijken pluimen te worden gestreken, of opgezet, maar van wie? In ieder geval blijft het geloof in de ene Waarheid onverschrokken, evenals bij de vorige schrijver, al wordt zij nu uitgebreid tot die van drie godsdiensten. Geweldig hoe je je als ruimdenkend en religieus tolerant kunt profileren door je in deze tijd te beperken tot de drie monotheïsmen, en door in te stemmen met de gedachte dat ‘tous les humains ont une seule et même religion dont les formules et les cérémonies divergent’! Alsof er niet nog vele andere religies en levensbeschouwingen zijn, ook in het hedendaagse Europa!)

Een socialistische tegenstander van de paus en van de door president Sarkozy gepredikte ‘laïcité positive’, Jean-Luc Mélenchon, schrijft over een Romeins kerkhoofd dat de confrontatie zoekt, meer invloed wil van de religie in het (Franse) publieke leven en zich provocerend te weer stelt tegen de islam. Het geruchtmakende boek van Huntington uit de jaren 90 klinkt als waarschuwing mee in de titel van het stuk: ‘Un pape pour le "choc des civilisations". La reconfessionnalisation de la vie publique est le véritable objectif de l’actuel pontificat.’ De auteur brengt religie nadrukkelijk in verband met politiek en is fel tegenstander van het opgeven van de neutraliteit der laïciteit. De ‘laïcité positive’ van Sarkozy wil niet langer religie op afstand houden, maar wil haar beschouwen als een ‘atout’, een troef in het spel van het publieke domein, om het te verlevendigen en te voeden. Deze koers ziet de socialist duidelijk als een gevaar. De laïciteit dient zich neutraal en afzijdig op te stellen.

Verder, in een ander deel van de krant, sectie ‘Livres’, een recensie van twee boeken die elk vanuit een geheel andere invalshoek ingaan op de these van Huntington: ‘Pour en finir avec le choc des civilisations’. Over boeken van Guillebaud en Todorov. Het ene over de grote, wereldwijde vermenging die op komst zou zijn (in plaats van een botsing van culturele werelddelen). In het andere een pleidooi voor dialoog en wederzijds respect in een wereld welke wordt beheerst door de confrontatie tussen drie soorten landen: ‘les pays de la peur’ (het Westen), ‘les pays de l’appétit’ (m.n. China en India) en ‘les pays du ressentiment’ (de islamitische wereld).
Opmerkelijk dat het boek van Huntington zo prominent aanwezig is in artikelen en boeken. Overigens lees ik zelden recensies of andersoortige stukken waaruit blijkt dat men het boek ook daadwerkelijk en zorgvuldig gelezen heeft. Vaak wordt de man van alles toegedicht wat hij helemaal niet beweerd heeft. Ook dit keer vrees ik, afgaand op de beschrijving, dat Huntington gebruikt is als kop van jut, als gemakkelijk afzetpunt voor eigen profilering.

In dezelfde bijlage een bespreking van een boek van het Amerikaanse collectief Retort, in het Frans vertaald als: ‘Des images et des bombes. Politique du spectacle et libéralisme militaire’. De titel van de recensie: ‘Etre de gauche à l’heure d’Al-Qaida’. Dit geeft aardig weer waar het stuk over gaat: de verlegenheid van links om adequaat te reageren op de huidige situatie, welke wordt gedomineerd door twee vijanden: ‘l’Empire marchand et le Djihad en marche’. Militante bewegingen als Al-Qaida blijken de hedendaagse spirit van verzet en tegenmacht beter te exploreren dan Westers links. Dit weet slechts met oude reflexen te reageren, of zelfs helemaal niet. Hoe komt dat? Retort probeert hier iets aan te doen, minstens door zich de vraag te stellen en door enkele ‘pistes de réflexion’ voor te stellen. Om het succes van het islamitische verzet te verklaren wordt bijvoorbeeld gewezen op het belang van het spektakel in dit mediatijdperk. Het spektakel ‘constitue aujourd’hui l’outil principal de toute domination’.
Mijn suggestie zou zijn, - minder spectaculair: Westers links is onmachtig geworden, ook imaginair, omdat zijn idealen van weleer óf niet meer geloofwaardig zijn, óf zijn gerealiseerd. Wat dan rest is het verdedigen van wat men bereikt heeft, terwijl nieuwe idealen niet voorhanden zijn. En dat doet geen hart sneller kloppen. Voor louter behoudzucht en pragmatisme zal niemand de barricaden opgaan. Het zou kunnen dat alleen een ideaal-met-toekomst (d.w.z. een voorstelling van wat mogelijk én wenselijk is) een situatie in een begrijpelijk en onderscheidend perspectief plaatst dat tevens weet te enthousiasmeren tot actie.

Wel, en dat alles terwijl ik deze vakantie twee boeken aan het lezen ben. In mijn hoofd jongleren zij mee, terwijl ik mij door Le Monde laat voorbereiden op het bezoek van de paus aan Frankrijk, en met name Lourdes. Wat ben ik aan het lezen? Moeizaam worstel ik me door een werk van Rudolf Steiner uit de bibliotheek van de Ecolonie, getiteld: ‘De wetenschap van de geheimen der ziel’. Het boek belooft een gedegen, wetenschappelijke aanpak van het bovenzinnelijke, - hetgeen mij aansprak: wat zal dat opleveren? Ik heb echter nog niet kunnen ontdekken hoe hij die belofte wil waarmaken. Wie reeds een parti pri heeft ten faveure van het bovenzinnelijke zal wellicht door zijn beweringen worden aangesproken; mij heeft het nog niet kunnen overtuigen. Ook de wetenschappelijkheid van zijn aanpak ontgaat me. Ik vrees dat ik het boek niet zal uitlezen. Bij het lezen vraag ik me wel telkens af waarin dit gefantaseer (ik kan het helaas niet anders zien) nu eigenlijk verschilt van katholieke theologie. Is het verschil slechts tussen gevestigd en marginaal?
Een stuk sneller leest een boek over Tom Cruise en zijn banden met Scientology. Een onthullende biografie, geschreven door Andrew Morton. Het boek beschrijft hoe de acteur op geregisseerde wijze uitgroeit tot het belangrijkste boegbeeld van deze wereldwijde organisatie. Het leven in Hollywood heeft mij tot nu toe niet echt geïnteresseerd, maar wat ik lees over Cruise en zijn dubbele agenda (en hij is niet de enige) maakt me nieuwsgierig. De impact van de filmindustrie en haar helden blijkt groot, ook buiten de bioscoop, zeker wanneer een organisatie als Scientology zich erin mengt. Het boek geeft me enig zicht op de interne werking en machtsaanspraken van deze club. Ook bij het lezen van deze biografie dringt zich een vergelijking bij mij op: waarin verschilt Scientology nu eigenlijk van een instituut als de katholieke kerk? Heeft zij zich misschien ook ooit zo gevestigd (en haar macht uitgebreid) door prominente figuren aan zich te binden (zoals Romeins keizer Constantijn)? Is Scientology uit op een soortgelijke impact op de geesten van miljoenen mensen zoals nu ook het Vaticaan heeft?

De adembenemende geslotenheid van de sekte, die zichzelf een religie noemt, doet denken aan het onderwerp van het laatste artikel dat ik uit Le Monde van 12 september heb gelicht. ‘Le véritable catholicisme est compatible avec la critique. En prétendant combattre le "relativisme", l’Eglise actuelle s’ingénie à étouffer tout débat interne.’ Daarin wordt het pleidooi van paus Benedictus voor een verzoening van geloof en rede tegen het licht gehouden. De schrijver, Gilles Marmasse, contrasteert de ogenschijnlijke redelijkheid en openheid van de paus met de weigering van de kerk om kritisch (zelf)onderzoek toe te staan. De katholieke kerk is weliswaar open over haar opvattingen en bereid om van alles uit te leggen, dat betekent nog niet dat er discussie over mogelijk is, zelfs geen welwillende. Dogma en redelijkheid blijken voor de paus goed met elkaar te rijmen. Redelijkheid betekent: uitleggen hoe het zit met de waarheid. Wat dat betreft is er nog niets veranderd sinds de Middeleeuwen.

Een interessante combinatie van artikelen. Zij stellen in staat om het bezoek van de paus aan Frankrijk te situeren in een ruim theoretisch veld met meerdere gezichtspunten. Vooral wanneer er stukken bijkomen die niet zijn geschreven naar aanleiding van die gebeurtenis maar er wel mee te maken hebben, althans, in mijn ervaring als krantlezer.
Mij afvragend waarom ik de genoemde recensies in verband breng met het bezoek van de paus (er stond uiteraard nog meer in de krant), dan blijk ik de interesse voor het bezoek niet los te kunnen zien van de context zoals die is ontstaan sinds 11 september. Nu wilde het toeval dat er in dezelfde krant ook enkele artikelen stonden waarin boeken werden gerecenseerd die zich met deze nieuwe context bezig houden.
Het lezen van de teksten werkt als een omgekeerd prisma en een panorama tegelijk, met de lezer als kruispunt. De vraag is of die samenhang ook iets zegt over de situatie waarin de gebeurtenis plaatsgrijpt. Daarvoor zou het eerst nodig zijn om de vooralsnog intuïtieve samenhang van de verschillende gezichtspunten te expliciteren. Wat zou dat opleveren?

db (vanaf 15 september)

2008-09-15T22:06:00.009+02:00

.
30 september 2008

Gisteren ‘Zwarte Maandag’. Wallstreet zwaar in de rode cijfers, evenals andere beurzen in de wereld. Onvoorstelbare bedragen die in één dag in het niets zijn verdwenen. En de financiële crisis duurt al even. Instortende banken. Ingrijpende overheden. Reddingsplannen die niet door gaan, of nauwelijks effect hebben. Woedende burgers, met name in de VS, die hun banktegoeden of pensioenen zien verdampen. Anderen die hun huis uit moeten omdat ze de hypotheek niet meer kunnen betalen. Woede ook omdat ze getroffen worden door de gevolgen van onverantwoorde risico’s door banken en het egoïstische graaien van beurshandelaren. Over megaverdienende CEO’s die hun hachje redden en proberen om zelfs uit deze crisis een slaatje te slaan door zich te verzekeren van miljoenen. Links en ook rechts klinkt de roep om het temmen van het ‘financiële beest’, maar wie zal het doen?
In deze tijden van bestaansonzekerheid, in een wereld die al zijn vaste coördinaten lijkt te verliezen door globalisering, geopolitieke verschuivingen en smeltende ijskappen, kan ik me de behoefte voorstellen aan een omstandigheden en veranderingen transcenderende instantie, welke zekerheid en veiligheid biedt, door er altijd te zijn, door immer eender te zijn, en door garant te staan voor liefde en rechtvaardigheid. Een betrouwbare, almachtige en alleswetende instantie. Een God dus. En in zijn intellectuele variant: een metafysische vaste bodem met onbetwistbare ijkpunten, als een denkbeeldige rots onder de woelige wateren van het bestaan; een toevluchtsoord voor vlottend denken, vertwijfeling en angstige vragen.
Een andere behoefte die ik me in deze tijden kan voorstellen is die aan een instantie, dezelfde wellicht, welke daadwerkelijk zorgt voor fairness en rechtvaardigheid in de wereld, ook en vooral wanneer menselijke instellingen, zoals overheden en parlementen, nalatig zijn. Een almachtige instantie die straft wanneer rijken zich nog meer verrijken ten koste van de ellende van gewone burgers. Die een register bijhoudt waarin de slechteriken van deze wereld voor altijd staan opgetekend. Die zorgt voor een hel voor al diegenen die het leven van anderen tot een hel maken zonder dat ze daarvoor terecht staan. Zo!
Ik kan me die behoeften voorstellen ja, terwijl we in Europa nauwelijks de gevolgen ondervinden van deze ontwikkelingen. Althans, nog niet... De vrees ervoor doet reeds wonderen!
Moet ik het betreuren dat een dergelijke instantie niet bestaat, behalve in de verbeelding der onmachtigen, berooiden en bevreesden? (En wellicht ook in de verhalen van degenen die deze verbeeldingsmacht weten te benutten...)

22 september 2008

Gisteren was ik jarig en de tijd heeft me onverbiddelijk het rijk der vijftigers in gedreven. Heb de dag van mijn verjaardag grotendeels in Parijs doorgebracht, en famille, op terugreis van onze vakantie in de Vogezen. Het was schitterend weer. Harrie wist natuurlijk niet wat ‘Parijs’ was toen we hem in de dagen ervoor zeiden dat we er naar toe zouden gaan (hij wilde liever naar de zandbak), maar toen we er waren vond hij het fantastisch. Wij alledrie trouwens. Zaterdag en zondag hebben we er rondgelopen. Bekend terrein, maar fijn om dat met elkaar te visiteren.
We logeerden bij Jocelyne en Marcel, in Ormesson sur Marne, een buitenplaats onder de rook van Parijs, en tegelijk aan de rand van landelijk groen. Jocelyne ken ik al ruim 32 jaar... Onze ontmoeting, op mijn 17de, heeft grote gevolgen gehad voor het leven dat ik de afgelopen decennia heb geleid en voor de persoon die ik ben geworden.
Parijs, het is toch de stad waar ik het liefst verblijf, méér dan Amsterdam of New York, - al zou ik graag het jaar wisselend in alledrie doorbrengen, met af en toe een tussenstop in groene rustgebieden zoals de Ecolonie; wie weet valt daar de komende jaren iets aan te doen. Parijs doet me dromen. Je m’y sens à l’aise.
Mijn 49ste levensjaar was zonder twijfel een vruchtbaar jaar. Misschien is dat nog niet zo gebleken in werk, maar in termen van houding of uitgangspositie des te meer. Het is alsof ik in het afgelopen jaar werkelijk in mijn kracht ben geraakt. Als een creatieve machine die eindelijk goed staat afgesteld, met een zo breed mogelijk bereik ter realisering van een aantal potenties. Heb tal van kleine doch belangrijke stappen gezet: verschuivingen, bijstellingen, verdiepingen, zelfaanvaardingen etc. Het komende jaar zal de effectiviteit ervan moeten blijken. Als levensjaren een motto zouden moeten meekrijgen dan zou dat voor het komende jaar zijn: vrijgevigheid, op alle niveaus. Ik heb het een en ander om te delen.
Het begon goed. Toen we zaterdag Parijs inreden en naar een parkeergarage zochten in het Quartier Latin, reed ik per ongeluk een busbaan op waar ik niet meer van af kon. Aan het einde van de baan stond de politie de ‘verkeerdrijders’ op te wachten: 90 euro boete. Had ik liever aan iets anders uitgegeven...
Als Aristoteles gelijk heeft met te zeggen dat een mens op zijn 49ste zijn geestelijke vermogens voluit beleeft – hetgeen ik een jaar geleden bijzonder prettig vond om te lezen - , dan zou dat betekenen dat vanaf dit jaar een neergang is ingezet... Definitief over de top. Richting aftakeling en dood. Ben gelukkig teveel epicurist om mij erg druk te maken over wat komen gaat. Wie dan leeft wie dan zorgt, immers. En tegen die tijd zal ik mij om andere zaken bekommeren dan nu. Dus, waarom er mijn stemming door te laten vergallen!
Het vieren van mijn verjaardag heb ik voorlopig uitgesteld vanwege ‘familiale omstandigheden’, zoals dat heet.
Terug in Amsterdam ligt van alles op me te wachten: post, een volle emailbox, werkafspraken. Vandaag Harriedag: prettig als overgang. En vanavond een vergadering met het ‘filorol’-groepje. We zullen een beslissing nemen over het designontwerp voor de doos voor de filosofische WC-rol die we dit najaar gaan produceren, - een project om filosofie een nuchtere en luchtige draai te geven! Goed voor de geestelijke hygiëne na een halve eeuw leven.

15 september 2008

Op vakantie met gezinnetje in Noordoost Frankrijk. Net als vorig jaar verblijven we enige weken in de Ecolonie (Hennezel), een ecologische leefgemeenschap en een oase van rust, gezondheid en bio-agrarische nijverheid. We doen het kalm aan. Het weer is wisselend. De meeste bezienswaardigheden in de directe omgeving hebben we reeds gezien en zijn niet echt de moeite van een tweede visite waard. Behalve uit verveling, maar dan blijven we liever in de Ecolonie, waar Harrie kan spelen in de zandbak en in de gemeenschappelijke ruimte, alwaar de nodige blokjes, puzzels en boekjes voorhanden zijn.

Gisteren hebben we het amfitheater van Grand bezocht: gallo-romeinse resten uit de eerste eeuwen van de verkeerde jaartelling. Opvallend dat hier nog geen prestigieus museum is verrezen, zoals elders in Frankrijk, waar soms schamele opgravingen reeds voldoende zijn om een oudheidkundig paleis uit de grond te stampen (ik denk aan het museum voor Keltische stukjes aardewerk in de Bourgogne). In het tijdperk van toeristische geeuwhonger met teveel geld probeert ieder dorp zijn lokale beroemdheid uit te laten groeien tot held van wereldformaat. Uiteraard heeft Grand meer reden tot uitvergroting, aangezien er eeuwen geleden een Romeins garnizoen was gevestigd. De plaats was in de Oudheid evenwel zo belangrijk dat het rond 400 werd verlaten en eeuwenlang werd overgelaten aan weer, wind en biologische aanwas, zodat het in de 19de eeuw weer kon worden opgegraven. Laten we zeggen: aardig als je een zondagmiddag toch niets te doen hebt.

Eerder deze week hebben we de beroemde kerk van Le Corbusier bezocht: La Chapelle Notre-Dame du Haut in Ronchamp. Dat was werkelijk indrukwekkend. Het gebouw kende ik al jaren van plaatjes uit artikelen en architectuurboeken. Zoals je ook de piramiden allang gezien hebt voordat je er geweest bent. De kans bestond dus dat het een afknapper zou worden, of simpelweg een vergelijkend warenonderzoek: de realiteit klopt met de plaatjes. Dit maal was het anders. De ruimtelijke werking van het gebouw van Le Corbusier blijkt niet in een foto te kunnen worden gevangen. Niet alleen de plek is bijzonder, bovenop een berg, omgeven door een groene uitgestrektheid tot aan de horizon. Ook het gebouw zelf: een enorm sculptuur, dat gecreÎerd lijkt te zijn volgens één principe: nergens symmetrie. Voor het eerst heb ik een gebouw in beton en cement gezien dat werkelijk mooi is. Een contrast dat me erg aansprak was dat tussen organische vormen en het harde materiaal.
De binnenruimte beleefde ik als buitengewoon indrukwekkend. Sacraal, inderdaad. Vanuit alle plekken ziet de ruimte er anders uit, en toch in dezelfde sfeer. Heb een tijdlang in de ruimte verkeerd, gestaan vooral, op verschillende plekken, en de omgeving op me in laten werken. Elders in de ruimte zaten twee Japanse jonge vrouwen, een voor de kaarsen, de ander bij de niche links van het altaar. In stilte. Alsof we met onze aanwezigheid de werking van de ruimte versterkten.
‘Que la religion vive!’ dacht ik, toen ik zelf een kaarsje aanstak, maar dan anders dan we gewend zijn.
Het gebouw was kunst zoals die mijn voorkeur heeft: om het bestaan te vieren. Kunst die tegelijk sacraal is. Er is zoveel kunst, zo veelsoortig; waarom zou ik van alle houden? De kunst die ik apprecieer, boven het vele leuke en bizarre, is celebrerend. Het bestaan vieren in creativiteit. De goddelijke waanzin à la Plato is een minimumvereiste.
Ondanks de verwijzingen naar Maria in beeld en gebrandschilderde teksten (‘mère de Dieu’ e.d.) was het voor mij het eerste kerkgebouw dat zonder meer ook dienst zou kunnen doen als sacrale plek voor seculiere religie. Een plek voor God, niet in joods-christelijke zin, maar God als het bestaan wanneer wij het vieren.
In Nietzsche’s ‘Der tolle Mensch’ roept de onheilige dwaas uit: wat zijn deze kerken dan nog als zij niet de grafkelders van God zijn! Het zou mij een leven waard zijn als diezelfde kerken (en ook andere religieuze gebouwen) ooit tot plekken zouden worden getransformeerd waar we in God het bestaan zouden vieren!
De kerk van Le Corbusier in Ronchamp is reeds zo’n plek.

9. Mijn bezwaren tegen de (bestaande) religies (I)

2008-08-29T00:43:00.021+02:00

.
Religie beschouw ik als een belangrijk, zo niet noodzakelijk bestanddeel voor een bloeiend leven, zowel individueel als cultureel-maatschappelijk. Vraag is dan: bij welke bestaande religie zou ik me kunnen of willen aansluiten? Als ik over deze vraag nadenk, stuit ik op een aantal bezwaren. Te weten:
.1: verouderd referentiekader
.2: blindheid voor het vele, voor de levensbeschouwelijke verscheidenheid
.3: geloof in de grammatica
.4: scripturalisme
.5: ascetisme
Laat ik deze punten toelichten.

Bezwaar 1: verouderd referentiekader

Een van de belangrijkste redenen waarom ik mij niet kan vinden in de bestaande religies (en ik ken geen uitzonderingen, al is er wel sprake van een meer en minder) is het existentiële referentiekader dat eraan ten grondslag ligt en waarvan alle oorspronkelijke verhalen doortrokken zijn. Met 'existentieel referentiekader' bedoel ik in dit verband: mens- en wereldbeeld, levensopvatting, wereldbeschouwing, - haar metafysica, zo u wilt.
Alle bestaande religies zijn ontstaan in het premoderne tijdperk, en dat is te merken wanneer je je verdiept in de teksten. Ik denk aan de verklaringen die worden gegeven voor het ontstaan der dingen (scheppingsverhalen), aan de wondervehalen (zoals openbaringen en hemelvaarten), aan de verhalen over geest en lichaam (zoals wederopstanding en reïncarnatie) en aan de verhalen over de uiteindelijke redding, verlossing of verlichting. Zij ademen een verouderd referentiekader: ooit cultureel-evolutionair adequaat en effectief, wellicht, passend bij de toenmalige omstandigheden en mentaliteit, maar nu niet meer.

Men zou kunnen tegenwerpen dat religieuze teksten niet bedoeld zijn als wereldverklaring (zoals wij dat verwachten van wetenschap), maar eerder een spirituele betekenis hebben, ter verdieping van iemands geestelijke leven. Deze moderne redding van premoderne verhalen weet mij niet te overtuigen, en ik vraag mij af of het wel klopt. Meer voor de hand ligt dat ooit beide het geval was: voor mensen toen hadden die verhalen zowel een wereldverklarende betekenis als ook een spirituele. En als dat zo is, is het dan wel zinvol om beide te scheiden?

Hoe dan ook, de religieuze verhalen van weleer blijven voor mij in spirituele zin zonder effect. Ik moet teveel vertaalslagen maken, telkens niet lezen wat er staat, en te zeer mijn eigen wereldbegrip geweld aandoen, zodanig dat ik er niet in slaag om die teksten nog serieus te nemen. Eerder hebben zij een komische uitwerking op mij. Het lezen van dergelijke teksten werkt niet meer als geestelijke oefening; ik zou niet weten hoe zij mijn spiritualiteit nog zouden kunnen verdiepen, - en dat lijkt mij wel het minste wat je van religieuze teksten mag verwachten.

Een andere tegenwerping is dat het in religie helemaal niet gaat om metafysica, maar om het concrete leven. Wat telt is niet zoiets abstracts als een referentiekader, maar hoe we met onszelf en met anderen omgaan, het betrachten van naastenliefde, mededogen, barmhartigheid, leven in het hier en nu, vergevingsgezindheid, rechtvaardigheid, - kortom: het goede doen. Het religieuze leven blijkt in de praktijk. Dit klinkt aannemelijk, maar is het dat ook?

Kunnen wij mensen concreet leven zonder vooronderstellingen? Kunnen we zonder verwachtingen, waarderingen en idealen waaraan we dagelijkse gebeurtenissen afmeten? Is het belangrijk vinden van naastenliefde of mededogen niet reeds een ‘voor-oordeel’ waaruit een bepaald mensbeeld spreekt? Hetzelfde geldt voor zoiets concreets als leven in het hier en nu: welke levensopvatting is daarmee verondersteld? En wat betekent het om het ‘goede’ te doen? Waarom zouden we?
Mij lijkt dat vooronderstellingen permanent van kracht zijn in hoe we het concrete leven elk moment van de dag evalueren. Ik kom er in ieder geval niet los van. Dit blijkt bijvoorbeeld wanneer iets me niet zint of wanneer van mij een beslissing wordt verwacht. Tal van ‘voor-oordelen’ blijken dan paraat aanwezig; ik hoef er niets voor te doen.
Bezinning bij tijd en wijle op deze ‘voor-oordelen’ en andere denkgewoontes lijkt me niet verkeerd, ja gewenst. Minstens om me er bewust van te zijn. Eventueel om ze te wijzigen. En het besef denkgewoontes te hebben geeft ruimte; het maakt dat ik er meer ontspannen mee kan omgaan.
Zou religie zonder zo’n bezinning kunnen?

Wanneer het in religie voor alles, of zelfs uitsluitend, om de praktijk zou gaan, dan zouden we wat teksten betreft kunnen volstaan met een bundeling van levenswijsheden. We laten het denken over aan enkele wijze voorbeelden. Het enige dat van ons wordt gevraagd is ons te voegen naar de inzichten die door geautoriseerde anderen zijn opgedaan en de praktijkvoorschriften die zij in al hun wijsheid hebben uitgezet.

Wie kan zich in een dergelijke volgzaamheid vinden? Mij heeft het nooit kunnen bevredigen. Er is in het persoonlijke en in het collectieve leven meer dan voldoende aanleiding om autoriteiten niet zomaar onvoorwaardelijk te vertrouwen. En dat geldt ook voor spirituele meesters en religieuze leiders. Het is een platitude om te zeggen dat geen enkele mens onfeilbaar is, - al lijkt dit niet in alle religies te worden erkend (ik denk aan de status van Jezus en pausen in het Christendom, en aan die van verlichte lieden in Oosterse religies).

Waarom zou ik er van uitgaan dat de inzichten van anderen ook voor mij kloppen? Waarom zou ik er überhaupt van uit gaan dat een inzicht waardevol is? Ik pleit niet voor een houding van argwaan en wantrouwen, maar wel voor iets anders dan volgzaamheid. Namelijk zelf beproeven en kritische zin. In hedendaags jargon: authenticiteit en mondigheid. (Authenticiteit genomen naar zijn oorspronkelijke betekenis van ‘eigenhandigheid’ [auto-hentès], - wat in dit verband wil zeggen: zelf onderzoeken wat iets waard is.) ‘Mens, heb de moed je eigen verstand te gebruiken!’

Ik besef dat de eis van authenticiteit en mondigheid er een is van de moderniteit. Eeuwenlang werd het gezag van autoriteiten geaccepteerd, of zo u wilt: opgelegd ondanks minderheidsprotesten. Zelfs in de Oudheid was zelf nadenken geen cultureel ideaal, ook niet in de filosofische scholen. Er waren de meesters, zoals Plato, Aristoteles en Epicurus, en zij golden als autoriteit; leden van de scholen waren volgelingen. Moderne mensen accepteren een dergelijke autoriteitscultus niet langer. Weliswaar kunnen we van grootheden leren, veel zelfs, maar we worden geacht er een eigen oordeel over te vormen. Bovendien worden weinigen nog volgeling van maar één meester. Het zwaartepunt ligt ergens anders: bij het individu. Ik vorm het kruispunt van tal van invloeden en ben zelf het uiteindelijke criterium voor hoe ik die invloeden waardeer en wat ik ermee doe. Dit gaat uiteraard niet vanzelf. Een van de taken van filosofie is geworden om het eigen oordeelsvermogen en de individuele kunst van het kiezen kritisch te scholen en te ondersteunen.

Als er iets is dat de moderniteit de moeite van het verdedigen waard maakt, ook met het oog op religie, dan is het het ideaal van individualiteit, de veralgemeende kritische zin (gewaarborgd in de vrijheid van meningsuiting) en het recht van iedereen om geen genoegen te nemen met een autoriteitsargument, maar zelf te onderzoeken wat iets waard is. Ook inzake spiritualiteit en het zgn heilige. Waarde dient zich te bewijzen. Niet-Westerse religies bijvoorbeeld die naar Europa komen blijven (terecht) een vreemde eend in de bijt zo lang zij geen plaats inruimen voor de kritische houding van gelovigen en onderzoekers. Inderdaad, voor de moderne mens is niets meer ‘heilig’, als daarmee bedoeld wordt: bij voorbaat onaantastbaar en boven elke kritiek verheven.

Natuurlijk spelen in religie ook andere zaken een rol, en wellicht zelfs een hoofdrol. Zoals gemeenschap, vieren, devotie, lyriek en verwondering. Maar is dat een reden om het verstand buiten spel te zetten? Voor mij is het in ieder geval een forse hindernis wanneer ik het laatste zou moeten doen om in het eerste te kunnen participeren.

Wanneer religie van levensbelang is en tot het edelste behoort dat ooit door de mensheid is voortgebracht (zoals menigeen beweert die religie een warm hart toedraagt), dan zal zij recht moeten doen aan mijn hele menszijn. Hoe kan religie die status waarmaken wanneer zij tegelijk onkritische volgzaamheid predikt en voorbij gaat aan hetgeen mij tot mens maakt, namelijk mijn verstand (in brede zin opgevat, inclusief verbeelding, intuïtie, kritische zin en oordeelsvermogen)? Hoe kan religie bijdragen aan een bloeiend leven wanneer zij menselijk leven intrinsiek beknot? Een religie met toekomst zal zich moeten ontdoen van deze beknotting en ruimte geven aan kritische zin en authenticiteit.

Als dit gebeurt, zullen gelovigen of religieuze potentials onvermijdelijk stuiten op verhalen waaruit een verouderd referentiekader spreekt. Een aantal van deze verhalen kan gemakkelijk worden genegeerd (zoals de meeste wonderverhalen). Andere raken aan de kern van de betreffende religie. Zoals de scheppingsverhalen. Zoals de uitzonderlijke positie van mensen als Jezus of Mohammed. En concepten zoals reïncarnatie, hiernamaals en goddelijke openbaring. Het lijkt me onmogelijk om deze verhalen te negeren of met een korreltje zout te nemen, zonder dat de betreffende religie in haar grondvesten wordt aangetast.

Waarom is dat verouderde referentiekader zo’n bezwaar? Waarom me druk maken over schepping- en andere verhalen die wetenschappelijk niet blijken te kloppen? Waarom niet soepel omgaan met concepten die niet meer stroken met de onze? Waarom er niet wat poëtischer naar kijken?

Een reden om deze situatie niet voor lief te nemen is dat er mensen zijn, velen zelfs, die religieuze verhalen wel degelijk letterlijk nemen. Die verhalen blijken gedrag en opvattingen te rechtvaardigen die wij niet (meer) acceptabel vinden. Zoals verouderde vijandbeelden, intolerantie jegens andersdenkenden en paternalistische sekseverhoudingen. (Ik kom hier nog op terug.)

Een andere reden betreft de psychagogische werking van religieuze teksten. Ik refereerde hier reeds aan toen de vraag aan de orde was hoe zinvol het is om de wereldverklarende betekenis van religieuze verhalen te scheiden van hun spirituele betekenis.
Religieuze verhalen, inclusief de scheppingsverhalen, konden lange tijd begrepen worden als een geestelijke oefening, als inleiding in een zienswijze, in een religieuze manier van leven en denken. Met de moderne wetenschap en haar impact op ons mens- en wereldbeeld zijn tal van religieuze verhalen niet meer geloofwaardig; zij werken niet meer als geestelijke oefening.
Waarom zou dat een probleem zijn? Het springende punt betreft zin. Ik vraag me af of het bestaan uit zichzelf zin heeft. Voor mij in ieder geval niet. De vraag naar zin hangt af van degene die hem stelt: van een wezen met een bewustzijn. Het bestaan is grotendeels zonder bewustzijn en bekommert zich niet om zin. Mensen wel, omdat zij leven met een bewustzijn dat zich de vraag ernaar stelt. Welnu, het bestaan heeft een verhaal nodig, wil ik het als zinvol ervaren: een duiding van de werkelijkheid in haar samenhang en met mijn plek daarin.
Zin is een verhaal, en het maakt uit hoe het wordt verteld. Wat dan als ik met twee aparte, in een aantal opzichten elkaar tegensprekende verhalen zou moeten leven: het een modern wetenschappelijk, het andere premodern religieus? Ik kan niet leven met deze tegenstrijdigheid en kies dan voor het modern wetenschappelijke verhaal met de hoop dat er ooit een religieus verhaal komt dat met het eerste te rijmen valt.
In ieder geval weet het premoderne religieuze verhaal (dat in uiteenlopende varianten de basis is van alle bestaande religies) mij niet te begeesteren, - hetgeen jammer is voor mij en de religie...

Anders gezegd: het referentiekader van de bestaande religies is verouderd omdat het vervreemding in de hand werkt, in plaats van deze op te heffen, - wat mij de primaire taak lijkt van religie. Immers, religie als een herverbinden zoekt juist iets te doen aan de vervreemdingen waar we aan bloot staan in het dagelijks leven. Opnieuw ‘heel’ maken wat om verschillende redenen uiteen is geraakt. Ik denk aan mijn geestelijk functioneren dat los komt te staan van het lichaam (‘in je hoofd zitten’). Aan de persoon als geheel die zoek raakt in werk- en taakverdelingen die mij aanspreken op slechts een aspect van mijn menszijn. Aan het deel uitmaken van een gemeenschap dat verloren dreigt te gaan door isolement, cocooning, of gebrek aan contacten buiten het eigen kringetje. Ik denk aan de neiging om mijzelf los te zien van een ecosysteem, van de natuur, ja van een kosmos, terwijl mijn bestaan ondenkbaar is zonder die grotere gehelen. Mij lijkt dat religie op al deze niveaus aan herverbinding probeert te doen, door rituelen, door meditatie (of gebed, zo u wilt), door devotie of door begrip (zoals door teksten aangereikt). Althans, dat zou de taak van religie kunnen (en wat mij betreft: moeten) zijn. (En aangezien ik niet zie hoe de dialectiek van vervreemding en herverbinding ooit blijvend zal worden opgeheven, zie ik evenmin hoe de rol van religie ooit uitgespeeld zal raken, - tenzij deze rol wordt overgenomen door iets anders.)

Echter, wat gebeurt er wanneer het referentiekader verouderd is, wanneer de verhalen niet meer van deze tijd zijn, wanneer er een omgang met mijzelf, met anderen, met de natuur of de kosmos uitspreekt die niet aansluit bij het begrip van mens en wereld waarin we gesocialiseerd zijn?

Wanneer religie, in de naam van menswaardigheid, belangrijk is als tegenmacht tegen vervreemdende, desintegrerende krachten in de samenleving (zoals het economische leven, - zeker in deze neoliberale tijd), hoe kan zij dan die taak waarmaken indien zij de taal van deze tijd niet spreekt, maar een taal die aansluit bij een samenleving in voorbije tijden? Tuimel je dan niet van de ene vervreemding in de andere? Wie heeft daar baat bij?

Tenslotte een achtergrondgedachte bij dit bezwaar tegen de bestaande religies en waarom ik meen dat we er niet blijvend mee opgescheept hoeven zitten. Behalve vanuit existentieel gezichtspunt (onze vragen, behoeften en verlangens) begrijp ik religie vanuit cultureel-evolutionair perspectief. Zo gezien vat ik religie op als een product van de (alsmaar veranderende) constellatie waarin mensen optimaal proberen te leven. Wat betekent dat?

Zoals alle levende wezens zijn ook mensen onderworpen aan twee drijfveren: overleven en zich voortplanten; zonder deze drijfveren zou de soort uitsterven. De vraag is hoe. Hoe geven we vorm aan deze drijfveren? Hoe dit te doen op een menswaardige wijze? Wat hetzelfde is als te zeggen: hoe als mens, individueel en collectief, een bloeiend leven te leiden? De beantwoording van deze vragen heet cultuur, en haar evolutie geschiedenis. Daarbij spelen niet alleen economie en politiek een belangrijke rol; in feite dragen alle soorten van menselijke activiteiten eraan bij. Ook religie. De vraag is welke.

Aangezien de constellatie waarin mensen hun bestaan leven alsmaar verandert, zal ook religie als product van deze constellatie mee moeten veranderen, wil zij adequaat blijven voorzien in de vragen, behoeften en verlangens van mensen die een bloeiend leven willen leiden. Religies zijn geen goed in zichzelf, geen absolute grootheid welke los zou staan van omstandigheden (ook al is dit een van de wensen die haar in het leven roepen en houden), maar een product. Behalve dat religie vorm geeft aan een beschaving, is zij zelf ook een voortbrengsel van beschaving in haar tijdelijkheid. Religie weet weliswaar tal van verschillende omstandigheden en veranderingen te transcenderen (hetgeen een van haar aantrekkelijkheden uitmaakt: haar waarheid zou eeuwig zijn, ja van en voor alle tijden), wanneer zij echter niet meer adequaat is (zoals eerder de Griekse, Romeinse en Germaanse religies), dan zal zij verdwijnen. Mij lijkt dat dit nu het geval is met christendom, islam en alle andere bestaande religies, en wel omdat ze niet meer van deze tijd zijn. Zij hebben nog slechts verleden, geen toekomst. En dat is niet vreemd, ondanks haar aanspraken op boventijdelijkheid. Een religie is een historisch verschijnsel. Zoals zij ooit is ontstaan, zo zal zij ook ooit plaats maken voor een andere, op dat moment meer adequate versie.

Dat betekent niet dat dit gemakkelijk of snel zal gaan. Zoals een religie een van de langst levende cultuuruitingen is (zoals gezegd, zij transcendeert vele omstandigheden en veranderingen, op korte termijn en zelfs over eeuwen), zo zal ook haar ondergang (indien zij zich niet aanpast) taai en langdurig zijn. Fundamentalismen en orthodoxieën zijn er het dagelijkse bewijs van. Het in stand houden van verouderde vormen gaat evenwel niet vanzelf. Het vergt een forse inspanning, van zelfisolering tot agressieve zelfverdediging. (Je zou kunnen zeggen: hoe fanatieker en gewelddadiger het verzet, des te onmachtiger de religieuze vorm om nog adequaat te reageren op nieuwe omstandigheden.)

Maar dat is geen reden om te wanhopen. Het is slecht voorstelbaar dat religies het eeuwige leven hebben. Zoals ze ooit zijn ontstaan, zo zullen ze ook eindigen. Ook religie is opgenomen in het proces van evolutionaire verandering en mutatie. Zij vervult een functie in het proces dat menselijk leven heet, en iets dat een functie heeft kan verouderen, doordat de omstandigheden wijzigen. Vormen van religie die daarin niet meegaan zijn veroordeeld tot uitsterven. In culturele termen: zij zullen ooit geschiedenis worden.

Een andere reden om niet te wanhopen is dat geen enkel mens als gelovige wordt geboren. Al proberen sommige religies het wel zo voor te stellen, geen enkele baby is in de wieg reeds christen, moslim, jood of hindoe. Religieus is er niets dat genetisch wordt doorgegeven, behalve misschien een sensibiliteit voor het religieuze in het algemeen. De invulling hiervan is volledig een kwestie van vorming. Deze kan eeuwenoude wortels hebben, verbonden zijn met logge grootheden (zoals identiteit) en ingebed in tal van dwingende overtuigingen of idee-fixen, maar die specifieke vorming is daarmee nog niet onvermijdelijk; zij kan ook anders. Existentiële migratie is mogelijk: niemand is veroordeeld tot de religie van zijn voorgeslacht. Het is daarvoor wel nodig dat een alternatief (of alternatieven) beschikbaar is. (En dat is in feite de belangrijkste inzet van dit project: onderzoeken of zo’n alternatief mogelijk is. Soyons irréaliste; demandons le possible!)

Aantek (XI). Leve de taal!

2008-08-26T22:41:00.015+02:00

.
Wel, het wonderlijke is, en ik weet niet te zeggen hoe groot deze verwondering is, dat onze kleine Harrie (ruim 2-en-half) een jaar geleden nog nauwelijks een woord sprak en dat we nu ongeveer een gesprek met hem kunnen voeren! Hoe kan dat? Hoe is het mogelijk dat zo’n binkie in zo’n korte tijd het universum van de taal heeft weten binnen te treden en met zo’n grote vaardigheid! Ik kan het haast niet geloven.
Met terugwerkende kracht is mijn verwondering immens toegenomen over de menselijke taal en alles wat daar aan vast zit en uit voortvloeit (zoals denken, geheugen, wereld, cultuur). De werkelijkheid die zich er door ontsluit en de wereld die er door mogelijk wordt. Taal spreiden wij dagelijks tentoon, maar beseffen we wel hoe groots dit gebeuren is! Hoe in woorden te vatten wat woorden zo buitengewoon maakt! Wat een wonder! Wat een briljantie! Wat een mogelijkheden!
Ik ga helemaal mee met de eerbied die de oude Grieken toonden voor datgene wat ons tot mens maakt, namelijk ons verstand (in zeer brede zin, inclusief taligheid, verbeelding, intuïtie, inzicht e.d.). Wij mensen dragen van jongsaf een ongeslepen diamant in ons, en het komt erop aan die diamant te laten flonkeren en schitteren. Dat is wat ons tot mens maakt. Geen zintuig, geen belevenis die er niet door wordt beroerd. Sterker nog, wat zouden ze zijn zonder? (Ik heb weinig met de kritiek van New Age en andere gevoelsgelovigen die zich geroepen voelen om het verstand af te kraken. Zij beseffen niet half hoezeer al - onderstreep al - hun spirituele belevenissen afhankelijk en doortrokken zijn van die magische gift: onze denktaligheid, ons verstand. Een beetje respect a.u.b. voor wat u tot mens maakt en conditio sine qua non is voor al uw ervaringen! Dat u er niet mee weet om te gaan is uw probleem.)
Het is in naam van deze potentie, van die virtuele diamant, dat ik geen genoegen wens te nemen met verstandsverbijsterende praktijken. Zoals manifest in de meeste traditionele religies, met name hun godsdienstige varianten, welke tot zoveel onbegrijpelijke ellende hebben weten aan te zetten. En nog steeds. Het paradoxale is dat ook deze praktijken ondenkbaar zijn zonder verstand. (Van geen enkele diersoort is mij dogmatisme, orthodoxie of godsdienstwaanzin bekend, - of heb ik iets gemist?) Hoe dit onverstandige gebruik van het verstand te verklaren?
Het zou kunnen dat de mensheid millennia lang heeft geleden onder een gift die zij niet wist te hanteren. A toy too dangerous for boys... Het zou kunnen dat de evolutionaire verovering van de geest (als huis van de taal) met kinderziektes gepaard is gegaan die we ongelukkigerwijs in tal van cultuuruitingen en tradities hebben vastgelegd en waar we ons slechts moeizaam van weten te bevrijden. Het zou kunnen dat een flink deel van de cultuurgeschiedenis resultaat is van betovering door de magie van het denken! Het minste krediet dat men de Verlichting zou kunnen toekennen is de zelfkritiek van de menselijke denktaligheid (die je ook ‘rede’ zou kunnen noemen): verlos ons van de zelfbegoocheling door het verstand, om aldus de menselijke rede (en daarmee de mens zelf) in zijn eigen kracht te doen geraken!
Als het al niet duidelijk is waar denktaligheid ons dagelijks toe in staat stelt, dan wordt dat buitengewoon duidelijk in het proces van taalverovering door een kind, komend van niets en gaand naar wat voor ons gewoon is. Een wonder. Ik hoop het nooit te vergeten!
Wat zijn wij mensen briljant! Probeer het eens te bekijken vanuit de positie van een mier, een hond of een kat. Begrijp me goed, het bestaan en de verrichtingen van deze dieren, alle dieren en ook planten, vervullen mij, wederom, met verwondering. Ik heb geen enkele neiging om het niet-menselijke leven te down-graden; integendeel, ik vind het geweldig. Wat een kracht en behendigheid! Wat een schoonheid! Wat een uitbarsting van energie! Maar als dat al zo is, hoeveel te meer dan te denken over de mens!
Okay, ik weet, het is overdreven, maar lyrisch waar: in mijn zoontje is mijn liefde voor het leven oneindig geworden! Amen.

8. Over mijn bezwaren tegen religie

2008-08-12T22:05:00.004+02:00

.
[Voortzetting van onderzoek naar de seculiere vraag naar religie. Laatste bijdrage dateert van 8 juli 2007]

Wat zijn mijn bezwaren tegen religie?

Voordat ik op deze vraag inga enkele kanttekeningen bij de vraag:
. 1 Ik heb geen bezwaren tegen religie an sich, maar wel tegen de traditionele religies en met name de godsdienstige variant. (Immers, alle godsdiensten zijn een religie, maar niet alle religies zijn godsdienstig. Duidelijkste uitzondering: Boeddhisme.) Ik zou de vraag naar bezwaren dan ook anders kunnen formuleren: waarom zou ik me niet aansluiten bij een van de bestaande religies?
Er zijn allerlei goede redenen om religie (in brede zin) van vitaal belang te achten voor een bloeiend leven, zowel individueel als gemeenschappelijk. Dat is althans mijn hypothese, een vermoeden. De bestaande religies hebben nadelen, welke door de tegenstanders meestal breed worden uitgemeten (zoals misbruik van goedgelovigheid, patriarchaal, autoritair, onverdraagzaam, opium van het volk etc), maar is dat een reden om religie überhaupt als een achterhaald fenomeen af te serveren? Wordt dan niet het befaamde cliché van kracht, namelijk dat zo het kind met het badwater wordt weggegooid? Met andere woorden: waar is religie goed voor, los van de bestaande invullingen van religie? Kunnen we zonder? We kunnen zonder, maar wat lopen we dan mis? Ik vermoed dat de antwoorden op deze vragen belangwekkend zijn, maar dat is nu even niet het onderwerp.
.2: Het lijkt me zinvol om onderscheid te maken tussen de menselijke conditie enerzijds en de werking van een religie anderzijds. Goedgelovigheid en onkritische naïviteit bijvoorbeeld zijn al te menselijk; waarschijnlijk heeft iedereen er wel korte of langere tijd ervaring mee gehad. Iets anders is wanneer een religie hierop inspeelt, bewust niet aanzet tot een kritisch bewustzijn, of dit zelfs tegenwerkt. Een religie draagt verantwoordelijkheid voor het soort mens dat zij cultiveert.
Dat geldt met name voor zaken die in het midden worden gelaten. In repliek op godsdienstkritiek wordt nogal eens het argument ingebracht met ongeveer de volgende vorm: de kritiek betreft niet de ware godsdienst (christendom, islam etc), maar haar gelovigen; het zijn mensen die er een verkeerde draai aan geven. Wel, dat lijkt mij evident. Vraag is: wordt er in religieuze teksten rekening gehouden met die menselijke draai? En zo ja, wat wordt er dan over gezegd? Wanneer er bijvoorbeeld gedood wordt in de naam van een religie, dan kan men zeggen: dit is tegen de religie, want zij is vredelievend. Vraag is: neemt die religie ook expliciet en nadrukkelijk stelling tegen doden in haar naam? Zo niet, waarop baseert zich dan de claim dat de betreffende godsdienst vredelievend is?
De mens is mogelijkheid. Het is geen natuurgegeven welke aspecten van menszijn worden versterkt, benadrukt, of juist genegeerd dan wel onderdrukt. Religie speelt een belangrijke rol in de vormgeving van de menselijkheid van haar aanhangers.

Aantek (X). Levenskunst, een tussenstand

2008-08-07T16:11:00.004+02:00

.
Aantekeningen ter voorbereiding op een interview dat ik onlangs had met Maarten Meester voor een boek over religie, spiritualiteit en levenskunst. In het boek wordt de indeling gehanteerd: mensbeeld, moraal, verlossing of verlichting.

Levenskunst
Wat is levenskunst? Definiërend is wat mij betreft de vraag: hoe te leven? Focus: levenshouding, d.w.z. niet wat je doet, maar hoe je wat dan ook doet.
Naast de bestaande religies vat ik levenskunst op als een spiritualiteit. Een seculiere spiritualiteit. (Spiritualiteit opgevat als inspiratie voor een bloeiend, optimaal leven.)
Levenskunst is dan een verzamelterm, handig om je positief te onderscheiden van gelovigen in het publieke domein. (Wie wil door het leven als ‘ongelovige’ of als ‘atheïst’? Beide termen definiëren zich met wat zij afwijzen. Teveel eer voor ‘geloof’ en ‘theïsme’, lijkt me.)
Voor mijzelf functioneert levenskunst voornamelijk als een concept dat staat voor een open verzameling aan opvattingen, oefeningen, visies, etc. Kenmerkend voor hedendaagse levenskunst is haar variatie en individuele invulling.
Zij kent geen vaste rituelen, geen heilige teksten, geen geloofsbelijdenis. Het is juist het aantrekkelijke van levenskunst dat zij een ‘open bron’ is. (Levenskunst is een open source technologie.)
Levenskunst: een familiebegrip. Verscheidenheid aan invullingen. Er is geen eensluidend antwoord op de vraag wat levenskunst is.
Levenskunst vergt van haar beoefenaar een experimenteel ethos. Dit veronderstelt een vertrouwen in de eigen rede, in het eigen vermogen te beoordelen wat er toe doet.
(Het is dan ook zaak voor schrijvers over levenskunst om niet voor een ander te denken. Wat kan ik zelf anders dan voor mijzelf spreken?)
Ben ik een levenskunstenaar? Hangt af van het criterium. Ik ben een levenskunstenaar als daarmee bedoeld wordt: je best doen om een bloeiend leven te leiden.
Je de vraag stellen wat een bloeiend leven is, is onderdeel daarvan.
Het filosofische van levenskunst is het belang van inzicht en dialoog. Inzicht: perspectieven op het leven, onderscheidingen, articulaties. Dialoog, in de eerste plaats met het eigen denken (waarden, opvattingen); en ook: met anderen en met teksten.
Visies van filosofen verrijken mijn perceptie van het leven; zij doen mij steeds meer thuis voelen in het leven.
Filosofie bedrijven is voor mij een veelzijdige oefening in levenskunst. Opvattingen beproeven vat ik op als een levenskunstige oefening, evenals gesprekken voeren, en het lezen en bespreken van teksten.
Andere oefeningen: zitmeditatie en tai chi.
De belangrijkste oefening op dit moment is wellicht het opvoeden van mijn zoontje. Hij is mijn leermeester in speelse openheid, in nieuwsgierigheid, in (her)ontdekken van de wereld, in genieten.

Levenskunst en filosofie
Filosofisch luidt de hedendaagse levenskunst, tezamen met de opkomst van praktische filosofie (zoals filosofisch consulentschap, socratisch gesprek, filosofisch café) een nieuw paradigma in in de geschiedenis van de filosofie. Nadat filosofie in de Oudheid zich welbewust bezighield met de vraag hoe te leven en hoe samen te leven, werd zij in de Middeleeuwen tot ‘dienstmaagd van de theologie’ (focus: het ware geloof) en in de moderne tijd moeder van wetenschappen (focus: zekere kennis). Sinds enkele decennia profileert filosofie zich opnieuw (met name in het publieke domein) als inspiratie voor de vraag naar het goede leven, niet alleen theoretisch (door onderzoek naar opvattingen in het verleden over het goede leven) maar ook praktisch (allerlei filosofische praktijken kunnen worden opgevat als oefening in levenskunst).

Mensbeeld
Wat mij betreft van belang om voor alles in gedachte te houden:
De twee belangrijkste preoccupaties voor alle levende wezens zijn: overleven en voortplanting. Geen enkel levend wezen ontkomt eraan, wil de soort blijven voortbestaan. Dat geldt ook voor mensen, al doen we ons best om dat te verdoezelen. Cruciaal voor mensen is de vraag: hoe op een menswaardige manier te overleven en zich voort te planten. In het beantwoorden van deze vraag toont zich culturele evolutie.

Relevant om mensen in hun gedrag te begrijpen (en ook voor de kwestie van menswaardigheid) zijn (wat mij betreft) minstens de volgende twee noties:

I.
De mens is mogelijkheid: we zijn het minst vastgestelde dier. Hoe iemand wordt, hangt niet alleen af van wat hij er zelf van maakt, maar ook en in de eerste plaats van structuren die hem conditioneren en zijn opties bepalen. (Ik denk dan met name aan economische en politieke orde, rechtssysteem, culturele codes en idealen, en ‘onderliggend’ aan dit alles: een symbolische orde).

II.
De mens is een hartstochtelijk dier.
Vragen, behoeften en verlangens bewegen hem in een streven naar een bloeiend leven. Als organisme wil ieder mens een bloeiend leven, hoe verschillend dat ook mag zijn per persoon.
In dat streven kan hij ook gefrustreerd raken. Dat kan ernstige vormen aannemen: woede, haat, ressentiment.
En niet te vergeten: het verlangen naar erkenning!

Moraal
‘Goed’ en ‘kwaad’ zijn voor mij vage noties. Vooral wanneer men het gaat hebben over ‘het goede’ en ‘het kwaad’. Het zijn voor mij abstracties die me niets zeggen. We worden misleid door de grammatica wanneer we het hebben over ‘het goede’ of ‘het kwaad’ als zelfstandig naamwoord.
In de sfeer van goed en kwaad kan ik wel iets met goedwillendheid en kwaadwillendheid; zij zeggen iets over de houding waarmee iemand in het leven staat. Goedwillendheid is gerelateerd aan een gelukkend leven. Kwaadwillendheid aan een gefrustreerd leven.

Het is zaak om moraal en politiek uit elkaar te halen. Moraal betreft de individuele levenshouding, politiek betreft het geheel, de samenleving. Natuurlijk, ze staan niet los van elkaar, maar je kunt ze wel onderscheiden.
Er wordt vaak over politiek gesproken in morele termen, toegespitst op individuele wederwaardigheden, terwijl de context wordt vergeten; dat levert niet veel meer op dan moralistisch gezeur.

Mogelijk onderwerp. Mijn mening over de oorlog in Irak? Vanuit het gezichtspunt van levenskunst zou ik niet weten wat er over te zeggen.
En als het toch ter sprake zou komen: ik heb nog nooit zo’n stomme blunder gezien, zo’n stupide inschatting van mensen. Het Irakese volk is gratis bevrijd van een dictator. Vervolgens is de hel losgebarsten doordat het land een volstrekt kunstmatige eenheid bleek te zijn. Zoiets als Joegoslavië. Het Irakese volk heeft totaal geen ervaring met democratie. De democratische houding van burgers die nodig is om een democratie te laten functioneren is geheel afwezig, na decennialange dictatuur, en ook daarvoor was er geen sprake van democratie. Hoe kun je dan willen dat Irak opeens een democratie wordt? (Heeft democratische houding iets met levenskunst van doen?)
De enige, voor mij begrijpelijke reden waarom de VS Irak zijn binnengevallen is olie. Een steeds urgentere kwestie: energievoorziening, zeker in het licht van geopolitieke verschuivingen. (Het Pentagon denkt vooruit: stijgende olieprijzen, tja.) Amerika heeft het echter nogal onverstandig aangepakt, to say the least. Het is zeer de vraag of zij over 5 jaar, wanneer de Amerikanen het land uit zijn, de olievoorraden hebben veiliggesteld. China of India zou wel eens de lachende derde kunnen worden.

Verlossing of verlichting
Met ‘verlossing’ heb ik niets; ik zou niet weten waarvan. Evenmin heb ik iets met de uitdrukking ‘het menselijk gebrek’. Het zou goed zijn wanneer de mensheid bevrijd zou worden van de huidige verlossingsreligies; zij stammen uit voorbije, premoderne tijden; dat blijkt uit hun referentiekader, uit hun verbeeldingstaal: die zijn niet meer van deze tijd; een modern-kritisch mens moet zich geweld aandoen om zich er nog door te laten verleiden. (Het wordt tijd voor een nieuwe generatie religies!)
‘Verlichting’ is een vage notie, omgeven met allerlei mystificaties en fantasterijen, omgeven door een aura van uitzonderlijkheid. Alsof er iets heel bijzonders aan de hand zou zijn. De status van ‘verlichting’ (in het Westen) duidt op spirituele genotzucht. Een soort esoterische Efteling. Wat heb je eraan? Misleidend. Nodig: toetsen aan reële ervaringen. Zo niet, weg ermee.
Mijn levenskunstige ideaal zou ik willen aanduiden als ‘opgeruimd gemoed’ en levenliefhebbend leven.
Psychologisch is het ideaal: congruentie. D.w.z. een vruchtbare balans tussen zelfervaring en ik-beeld (zoals door anderen bepaald). Een dynamische notie.
Ik zie de dood als een volstrekt natuurlijk verschijnsel. Ik kan me het leven niet voorstellen zonder de dood.
Angst voor de dood is niet aan mij besteed. Ik zou niet weten waar ik bang voor zou moeten zijn, behalve misschien voor de wijze waarop je dood gaat. De dood zelf is voor mij een niets. Ik ben onderdeel van een levensketen en die gaat door. Zoals ik uit eerder leven ontstaan ben, zo leef ik voort in mijn nageslacht, in cultuur of in de dieren die zich aan mijn dode lichaam te goed doen.

[...]

2008-07-14T20:53:00.002+02:00

.
Het vervolg laat even op zich wachten. Een ongelukkige val, vorige week maandag, waarbij ik geblesseerd raakte aan mijn rechterarm (arm uit de kom en nog zo wat) dwingt mij tot een schrijfpauze. Maar dat zal niet lang duren. À bientôt!
Dries

Vervolg onderzoek: de (seculiere) vraag naar religie

2008-07-03T11:32:00.001+02:00

.
Vorig jaar maart begon ik op deze weblog een onderzoek, met als thema: de (seculiere) vraag naar religie. We maakten een vliegende start. Kwesties als de toekomst van religie en vooruitgang kwamen ter sprake. Reacties en commentaar volgden. Het onderzoek stokte echter toen we bij bezwaren tegen religie belandden. Anderen uitten wel hun bezwaren, maar waar bleven de mijne?

Ik wil de draad weer oppakken. Er zijn nog enkele onderwerpen die ik in dit eerste onderzoek aan de orde wil stellen. Zoals gezegd, een afronding van waar we zijn blijven steken: de bezwaren tegen (bestaande) religie. Verder zou ik ook aandacht willen besteden aan het huidige secularisme: zijn daar niet ook vraagtekens bij te zetten?

Het is niet eenvoudig om weer verder te gaan waar ik het een jaar geleden liet liggen. Alsof er zich het afgelopen jaar een last heeft opgestapeld en het steeds moeilijker wordt om er vanonder weg te komen. Want, ook al schreef ik er niet over, het onderwerp bleef wel al die tijd door mijn hoofd spoken.

Kwestie: religie beschouw ik als een van de belangrijkste onderwerpen van deze tijd, samen met spiritualiteit en levenskunst, en dat geldt ook voor mij persoonlijk. Het is niet alleen (wederom) een politiek item; seculier Europa herontdekt de onuitroeibaarheid van religie, en misschien wel terecht.
Uitdaging: hoe van religie een fenomeen met toekomst te maken, in plaats van gevangene te blijven van een voorbije tijd en cultuur?
Stelling 1: niet alleen de zgn fundamentalisten zijn ouderwets of reactionair, in de zin dat zij qua referentiekader teruggrijpen op een premodern verleden; alle bestaande religies doen dat, met grote kans op vervreemding: incongruentie, wereldvreemdheid, en in het ergste geval, levensvijandigheid.
Stelling 2: het huidige secularisme mist aantrekkingskracht, is wereldwijd nauwelijks een optie, omdat het vitale aspecten van religie miskent en niet meeneemt in zijn denken over mens en wereld en in het ontwikkelen van zinverschaffende praktijken.
Stelling 3: religie is onontkoombaar voor een menswaardig, bloeiend leven en voor een succesvolle aanpassing aan de wereld van nu, niet alleen individueel maar ook gemeenschappelijk, inclusief het vormen van tegenmacht.
Vraag: is een nieuwe generatie religies een denkbare optie? Hoe zou een religie met toekomst eruit kunnen zien? Aan welke voorwaarden zou moeten zijn voldaan?

Maar eerst de bestaande religies en het huidige secularisme.

Om weer op gang te komen schrijf ik de komende tekstjes ‘onder constructie’, zoals dat heet: nog niet af, maar wel reeds gaande. Je kunt ook zeggen: zo dwing ik mijzelf om er werk van te maken. (Immers, publiek gaan werkt verplichtend.)
Lezers kunnen reageren (graag!); de tekst is evenwel nog bezig geschreven te worden. (Dit is overigens een van de voordelen van blog-schrijven die ik gaandeweg aan het ontdekken ben: zo flexibel en veranderbaar een weblog, zo bewerkbaar de teksten die je er op zet. Anders dan in schriftelijke publicaties is er op een weblog geen noodzaak om onmiddellijk met een definitief geformuleerde tekst te komen.)

[Het was en is mijn bedoeling om de bijdragen aan dit onderzoek (inclusief commentaar) uiteindelijk in een schriftelijke vorm te gieten.]

Voor op mijn begrafenis (IV)

2008-07-02T22:15:00.003+02:00

.
Een landelijk allegretto van Beethoven

Er is een muziekfragment dat ik vanuit mijn kist graag nog eens zou horen, al kan ik er niet veel meer over zeggen dan dat ik het heel mooi vind: het Allegretto uit de 7de Symfonie van Ludwig van Beethoven. Het heeft iets onbezorgds en verlorens tegelijkertijd. Of is het melancholie? Treurig is niet het goede woord. Mijmerend en compassievol? Open en weerstandsloos?
Ik zou willen dat ik de stemming kon benoemen die in deze muziek haar weerklank vindt, maar slaag er niet in. Is het zo’n stuk muziek dat vooral betekenis heeft door persoonlijke associaties?
Het platteland zoals het misschien nooit heeft bestaan, behalve in een jongensherinnering: zonder dat er hard gewerkt werd...
Als ik het stuk hoor moet ik denken aan de boerderij van mijn ouders en met name aan de weilanden erom heen, in mei, met kieviten en grutto’s in de lucht, in de zomer, zonovergoten en loom, met hier en daar zwermen ronddansende muggen, terwijl ik door het hoge gras loop, met de geur van hooi en ronddwarrelende zaadjes.
Voor mij bezingt het Allegretto een oerlandelijkheid, - die overigens ook te horen is in ander werk van deze meester van het tragisch-heroïsche levensgevoel, zoals in de 4de en de 6de Symfonie. (Gelukkig mag ik op mijn begrafenis hyperpersoonlijk zijn, en indien nodig: ongegeneerd retro. Geen noodzaak meer om me te rechtvaardigen. Wat was dat is. Punt.)
Overigens, wat valt er over muziek meer te zeggen, behalve dat zij stemmingen weet te verhevigen en dat zij uitstekend in staat is om herinneringen te vehiculeren en weer op te roepen? (Heeft muziek betekenis in zichzelf? Een interessant vraagstuk voor een socratisch gesprek tijdens mijn begrafenis! Hopelijk zullen er genoeg inschrijvingen zijn, want vrijwilligheid voor alles, uiteraard, zeker gedurende dit festival!)
Het Allegretto lijkt me een aardig intermezzo op het dodenfeest, het liefst gespeeld door een orkest in vol ornaat. Maar een CD of een ouderwetse LP mag ook. Heb zelf een opname van het Concertgebouw Orkest, o.l.v. Wolfgang Sawallisch, waar ik erg op gesteld ben, maar er zijn vast ook andere schone uitvoeringen.
En voor wie niets met Beethoven heeft: tijd om even een biertje te pakken of een glaasje witte wijn. Laat de dood niet zonder feestvreugde passeren!
Ik kan het hele stuk zo ongeveer zingen, ook zonder muziek. Dus, wees niet verbaasd wanneer er tijdens deze muziekpassage vanuit de kist enig gemummel opklinkt!

db (vanaf 8 juni)

2008-06-20T20:41:00.005+02:00

.
15 augustus 2008

Ondertussen heeft de verbeelding toegeslagen bij zoonlief. Waar hij eerder alleen maar ‘Harrie’ genoemd wilde worden, stelt hij zichzelf nu vaak voor als poes, als Bob de Bouwer, als krokodil, met bijbehorende geluiden en gedragingen.
Waren eerder dieren en molens zijn alfa en omega, op dit moment draait veel om hijskranen. Hij ziet ze overal staan, wil zien wat ze doen, bouwt ze in lego, etc.
Heerlijk om hem de wereld uit de doeken te doen. Zoals de werking van slagbomen. Zeker wanneer er net een schip aankomt en de brug open moet.
Zijn geheugen is fenomenaal. De hoeveelheid liedjes die hij ondertussen weet te zingen is enorm. En hij weet vaak precies wat er gebeurd is of te zien was, als ik hem een plek noem waar we geweest zijn, ook al is het enkele maanden geleden.
Werken heeft voor hem gelukkig nog iets raadselachtigs. Wanneer mijn vriendin of ik zeggen dat we gaan werken, kan hij zich nog slecht voorstellen wat dat is. Of hij wil mee. Als hij een hijskraan bezig ziet, heet het dat hij ‘speelt’, of niet, wanneer het ding niet beweegt. Heerlijk als werken nog spelen heet!
Waarvan ik leer is: het gemak waarmee hij iets opbouwt en ook weer afbreekt. Soms is het bijzonder of ingenieus wat hij maakt in lego of met blokjes, maar dat leidt niet tot de neiging om het te bewaren. En als een constructie kapot gaat, wordt het vervolgens weer iets anders, met het grootste gemak. Geen hechting (nog).

1 juli 2008
Afgelopen week filosofische zomerweek begeleid in Artigues (Zuid-Frankrijk).
Titel van de cursus: ‘Verlangen, enthousiasme, passie & woede. Hun betekenis voor levenskunst.’ We onderzochten de drijvende krachten voor levenskunst. Centraal stond hartstocht, in verschillende gedaanten.

Het was een geweldige week. Acht deelnemers, allemaal heel verschillend en dat werkte uitstekend. Het was de hele week mooi weer. ’s Middags konden we dus in de zon aan het zwembadje liggen. Zoals gebruikelijk in deze zomercursussen hadden per dag twee deelnemers de beurt om het avondeten voor de hele groep klaar te maken, - hetgeen weer tot heerlijke maaltijden leidde. We hadden weinig last van de Oranjekoorts; het Nederlandse voetbalteam werd al snel uitgeschakeld.

Aangezien het de eerste keer was dat ik deze cursus gaf en omdat we een relatief kleine groep waren, heb ik zelf aan de oefeningen in de cursus meegedaan. Ik moet toch weten wat ik de cursisten aandoe! Ook was ik benieuwd wat er uit zou komen.

We begonnen de week met een verlangensoefening, bedoeld om eens te kijken naar je diepste wensen en verlangens. De oefening gold als een soort basis. De filosofen e.a. die vervolgens aan bod kwamen konden dit verlangensplaatje eventueel verdiepen, aanscherpen of wijzigen.

De verlangensoefening: ga na wat je verlangens en wensen zijn; doe dit door een projectiescherm in de toekomst te creëren (bijvoorbeeld: stel je je leven voor over 15 of 20 jaar) waarop je die verlangens en wensen kunt projecteren, in eerste instantie zonder enig praktisch bezwaar. Aan de hand van de volgende vier vragen:
.1 Hoe woon ik?
.2 Wat doe ik?
.3 Met wie leef ik?
.4 Hoe leef ik? Met wat voor levensinstelling?

Mijn verlangenplaatje voor de toekomst zag er als volgt uit:
Ad 1: In Frankrijk, groot pand, retraiteoord, een filosofisch klooster, met ruimte voor anderen die zich een tijdje filosofisch willen terugtrekken.
Ad 2: Filosofische activiteiten (alleen die waar ik zin in heb), met anderen (gesprekken, leesgroepen, cursussen etc) en alleen (studie, schrijven); filosofie als manier van leven.
Ad 3: Met geliefde & anderen, - wisselend, zoals in zomerweek, maar dan het hele jaar door. (Ik ga er van uit dat Harrie tegen die tijd op zichzelf woont.)
Ad 4: Een gewoon leven, vrij van ambitie (daartoe eerst mijn ambities kwijtraken, door ze uit te voeren), met opgeruimd gemoed.

Aan het einde van de week, op vrijdagmiddag, heb ik de volgende vragen gesteld:
. Geven de filosofen aanleiding tot aanscherping of wijziging van je verlangens?
. Wat heb je geleerd deze week? Welke punten (gedachten, opvattingen, vragen etc) zou je willen vasthouden?

Mijn eigen antwoord op deze vragen luidde in het kort:
. Rogers: omgeving scheppen als geschikte groeiomgeving, voor mijzelf en voor anderen (bijv in filosofisch klooster)
. Kierkegaard: hartstocht als motor van groeiproces
- ketenen van de plicht verbreken
. Boeddhisme: de kracht van mededogen
- bij mijn gevoelens etc (kunnen) blijven, zonder me er door te laten meevoeren
. Bataille: grenservaringen opzoeken
. Sloterdijk: de alliantie van intelligentie & creativiteit/ woede verbreken, als conditie voor mijn woedeproject
- vrijgevigheid van woede aanboren, om vrij van ambities & obsessies te geraken

8 juni 2008

Opvoeden is ook: Harrie iets leren, en hem de wereld laten ontdekken, in het voetspoor van zijn ontluikende nieuwsgierigheid. ‘Wat is dat nou?’ Het maakt ook voor mij de wereld weer minder vanzelfsprekend. Wat is er leuker dan door kinderogen opnieuw naar alledaagse dingen en gebeurtenissen te kijken! Zoals het inschuiven van een hoge kraan in de straat (‘dichtmaken’ in de woorden van Harrie) of het geluid van een losse tegel in het trottoir. Harrie ontdekt de wereld en ik ben graag zijn assistent.

Het is ondertussen mooi weer en dus tijd voor speeltuin, kinderboerderij, strand en andere buitenterreinen. De afgelopen maanden, zeker bij enigszins guur weer, was een van de favoriete plekken van Harrie het Tropenmuseum (op een paar honderd meter van waar we wonen). Ik schat dat hij ruimschoots in aanmerking komt voor de eretitel van jongste, meest fervente museumbezoeker van het jaar! Meestal op eigen verzoek. Het museumrestaurant speelt uiteraard een rol, maar niet alleen. Hij kijkt zijn ogen uit: kastjes, poppen, maskers, licht- en videoknopjes; het museum staat vol met snuisterijen die zijn aandacht hebben. Een soort speeltuin maar dan anders.

Wonderlijk om te beseffen dat het kleine aapje nog van alles kan worden, wat betreft levensbeschouwing. Niemand wordt immers geboren als gelovige. Weliswaar is hij qua karakter/temperament geen tabula rasa – ook Harrie blijkt het een en ander te hebben geërfd van zijn ouders - , maar wel w.b. geloof of levensopvatting. Ik kan me slecht voorstellen dat een kind ter wereld komt met een predispositie voor het christendom, de islam of een seculiere levensinstelling, - om maar iets te noemen. Daarin speelt opvoeding dus een hoofdrol. Zeiden de jezuïeten niet: geef mij de eerste 5 jaren van uw kind en de rest mag u zelf doen? Tegelijk biedt het ook hoop: kinderen hoeven niet noodzakelijk het verleden voort te zetten!

Aantek (IX). Enkele misverstanden & onvruchtbaarheden in verband met religie met het oog op de toekomst

2008-05-24T11:40:00.005+02:00

.
Religie is niet hetzelfde als godsdienst.
Alle godsdiensten zijn wel een religie, maar niet alle religies zijn ook een godsdienst. De belangrijkste aanwijzing hiervoor is het boeddhisme: het figureert in alle boeken over wereldreligies, maar goden spelen in het boeddhisme geen rol, of slechts een bijrol.
Alleen al etymologisch gaat het om verschillende zaken. ‘Religie’ gaat terug op een woord in het Latijn dat ‘herverbinden’ betekent; ‘godsdienst’ betekent wat het woord zegt: het dienen van een god of goden. Hoe kan men dan menen dat het om exact hetzelfde gaat?
Door religie ruimer op te vatten dan godsdienst is het mogelijk om nieuwe, seculiere vormen van religie te concipiëren.

Geloof is niet per se hetzelfde als niet-zeker-weten. Geloof is eerst en vooral een speciale vorm van vertrouwen.
De (christelijk gemunte) term ‘geloof’ is een vertaling van het Griekse ‘pistis’. Dit woord heeft echter ook de betekenis van ‘vertrouwen’, - hetgeen mij een zinvoller vertaling lijkt, want algemeen menselijker.
Geloof als niet-zeker-weten is gedefinieerd vanuit het perspectief van de vraag naar zeker-weten. ‘Geloof’ is een begrip in de aanval dan wel verdediging: ‘weten’ is niet waar het om gaat. (Gaat dit ook nog terug op de ‘(god)wetenden’ uit de begintijd welke door het katholieke christendom werden bestreden: de gnostici?). Of ‘geloof’ is een aangevallen begrip: niet serieus te nemen want nog geen zeker weten. Van wetenschappelijke zijde wordt ‘geloof’ dan ook veelal in één adem genoemd met ‘bijgeloof’, oftewel: niet iets om serieus te nemen, en beter nog: om te bestrijden.
Vertrouwen, echter, is een veel vruchtbaarder connotatie. In de sfeer van religie zou het dan vooral gaan om basisvertrouwen: vertrouwen stellen in de betrouwbaarheid van het bestaan. (In het Duits spreekt men van ‘Gottesvertrauen’.)
Geloof opgevat als (basis)vertrouwen komt aan iedereen toe, ook aan de zgn ongelovigen. Immers, wie kan zonder vertrouwen?
Anders gezegd: opgevat als vertrouwen bestaan er geen ongelovigen (behalve de radelozen).

Religie is niet hetzelfde als spiritualiteit. Religies kennen wel een spiritualiteit, maar een spiritualiteit is nog geen religie. Spiritualiteit is gerelateerd aan persoonlijke beleving en zorg voor het zelf. Religie is gerelateerd aan een vorm van gemeenschappelijkheid; religie doe je niet in je eentje, maar gezamenlijk.
In filosofie kan sprake zijn van spiritualiteit (levenskunst), ook al ontbreekt de gemeenschappelijkheid van religie.

‘Atheïst’ is niet zo’n handige term; hij stelt het geloof in een God of goden centraal, - een atheïst gelooft immers (iets) niet. Een negatieve term dus, - ik zou zeggen: teveel eer voor hetgeen wordt afgewezen. ‘Seculier’ is een veel vruchtbaarder term: zelfstandig en met inhoud; hij duidt op tijdelijkheid en in-de-wereld-zijn.
‘Seculier’ is (wat mij betreft) een positie voorbij de traditionele religies, een die ruimte laat aan nieuwe invullingen van religiositeit, een begrip met toekomst. D.w.z. ‘seculier’ is niet een positie naast de bestaande religies; zij zal zich dan nog wel tot volwaardig alternatief moeten ontwikkelen.

Het is een onvruchtbaar misverstand om te menen dat Europa ooit volledig christelijk is geweest. Het christendom was (en blijft) een geïmporteerde godsdienst, met als basis het Midden-Oosten (en dit leidt welhaast onvermijdelijk tot vervreemdingen, maar dat is weer een ander verhaal). Het christendom heeft zich verspreid langs de heerwegen van het ondergaande Romeinse Rijk.
(Opvallend blijft dat in Europa het katholicisme zich voornamelijk breed heeft weten te maken op het grondgebied van het Imperium Romanum (met uitzondering van Polen en Ierland); daarbuiten vond het protestantisme vruchtbare bodem. Hoe zou dat komen?)
Inheemse religies zijn in het ondergrondse van de Europese culturen altijd een rol blijven spelen. Ook (of misschien: met name) in de zgn Middeleeuwen: de invloed van Germaanse, Griekse en Romeinse godenwerelden bleef toen onverminderd doorgaan; in de steden was de Kerk aan de macht, op het platteland bestonden tal van mengvormen. Keizer Karel had alle reden om rond 800 een uniformisering van het geloof door te voeren, c.q. op te leggen. Of de basis, de bevolking zich dat ook restloos heeft laten welgevallen is de vraag.
In een ooit niet-christelijk Europa is het niet vreemd dat ‘heidense’ rituelen weer de kop opsteken zodra het christendom zijn culturele dominantie kwijtraakt. (Dit is een belangrijk verschil met de VS.)
Secularisme kan ook gezien worden als een herleven van oer-Europese religiositeit.

Aantek (VIII). De opvoedende taak van filosofie

2008-05-15T10:58:00.001+02:00

.
Heeft filosofie, heeft een filosoof een opvoedende taak?

Is het niet de taak van filosofen, vanouds en nog steeds, om te onderzoeken wat menswaardig is, zowel in het persoonlijke als in het cultureel-maatschappelijke leven? Is de filosofiegeschiedenis niet een catalogus van pogingen om menswaardigheid te herdefiniëren, in het licht van veranderde omstandigheden? En zijn de herijkende teksten niet tevens opvoedend of vormend bedoeld, voor zowel de schrijver als de lezer?

Wanneer ik Plato lees, lijkt de opvoedende taak onontkoombaar met het optreden van een filosoof verbonden. Wat doet Socrates anders in de Dialogen? Wijsbegeerte als een psychagogie.
Plato kent daarbij een belangrijke rol toe aan het spreken (mits doortrokken van zijn filosofie, uiteraard), zoals blijkt uit deze (uit de Phaedrus afkomstige) uitspraak:
‘Is redekunst, in het algemeen gesproken, niet een soort zielenleiding-door-middel-van-woorden, niet alleen in gerechtelijke en andere openbare bijeenkomsten, maar ook in particuliere bijeenkomsten? En is zij niet dezelfde zowel in geringe als in belangrijke aangelegenheden? En is het beoefenen ervan – het juiste beoefenen tenminste – niet even eervol in onbeduidende als in gewichtige dingen?’

Vraag: waarin wil een hedendaagse filosofie vormen? Waarheen wil zij leiden? En met welke middelen?

Een vooraf: filosofie beoefenen is in de eerste plaats een oefening van de geest voor mijzelf, ook al gebeurt dat (het liefst) mét anderen. Filosofie is voor alles zelfoefening. Anders gezegd: zorg voor het zelf; - zonder dat element is het wat mij betreft geen filosofie (maar beleren of intellectueel boekhouden, of wetenschap).
Door met anderen te filosoferen, wordt het ook een uitdagen van de ander, zoals de ander dat ook met mij doet, mij te denken geeft: inspirerend, toetsend, kritisch, onderzoekend.
Filosofie en consumeren sluiten elkaar uit. Filosoferend zet ik hoe dan ook mijzelf op het spel. Louter consumptie is mogelijk, bijvoorbeeld van ideeëngeschiedenis: weetjes, theorietjes, overzichten, - leuk, en niet onbelangrijk als basis, maar wat heeft het met wijsbegeerte van doen?

Gezien mijn werk als filosoof ontkom ik niet aan de vraag, of en waarin ik anderen wijsgerig wil begeleiden of uitdagen. En heb ik daarin al enige duidelijkheid (of val ik anderen slechts lastig met een zwalkend denken)?

Wanneer ik filosoferend mijzelf op het spel zet, waartoe dan? Wat zijn voor mij ondertussen ijkpunten? En hoe wil ik daarin oefenen en uitdagen?

Aantek (VII). Toekomstig denken & de vraag naar vooruitgang

2008-05-07T11:12:00.001+02:00

.
Een toekomst voorbij de traditionele religies als ideaal poneren laadt natuurlijk de verdenking op zich van naïviteit en utopisme, zeker wanneer je daarbij uitgaat van een nieuwe generatie religies. Inderdaad. Wat mij evenwel interesseert om te onderzoeken – ik wil het niet te snel opgeven – , zijn de volgende vragen: wat is nodig om dat ideaal realiteit te laten worden? En wanneer het irrealistisch blijkt te zijn, waarom dan? Waarom zou het onmogelijk zijn om een levenswijze en een beschaving te realiseren welke de traditionele religies achter zich hebben gelaten?

Kun je met het oog op de toekomst spreken van vooruitgang? Naar puur menselijke maat misschien, ja. Ik leef liever in een open, democratische samenleving dan in een religieuze dictatuur, om maar iets te noemen. Ook al is het mogelijk dat we ooit weer in zwaar repressieve tijden komen te leven, we hebben weet van wat wenselijk is. Wanneer je het concept ‘wenselijkheid’ accepteert, veronderstel je een ideaal, en de mogelijkheid van een meer en minder. Je kunt vooruitgang boeken ten aanzien van een ideaal.

Het criterium van de menselijke maat zou ik in samenspraak willen brengen met een beschouwingswijze die het menselijke in een breder en oorspronkelijker kader plaatst: een evolutionair perspectief.
Theoretici van evolutie-in-het-algemeen blijven erop hameren dat ‘vooruitgang’ in dit reeds miljarden jaren durende proces geen betekenis heeft, behalve in zoverre een soort zich succesvol weet aan te passen aan nieuwe of veranderde omstandigheden. Mijn vraag: geldt hetzelfde voor culturele evolutie, d.w.z. de evolutie waarin mensen een hoofdrol spelen?
Zijn wij niet de enige soort die de processen waar we zelf onderdeel van uitmaken kunnen begrijpen (tot op zekere hoogte) en (daardoor) kunnen bijsturen, in een door ons gewenste richting (in zoverre we de impact van die wenselijkheid kunnen overzien)? M.a.w. krijgt ‘vooruitgang’ niet een andere betekenis en zin in het kader van culturele evolutie, vergeleken met dat van evolutie-in-het-algemeen?
Hoe het ook zij, aanpassing aan nieuwe of veranderende omstandigheden blijft ook voor mensen en hun culturen een onontkoombaar criterium, zo lijkt me. Gemeten aan dit criterium kun je zeggen dat er culturele gewoontes, denkwijzen en levensbeschouwingen bestaan die ouderwets zijn, want niet in staat stellend tot succesvolle aanpassing. Met hetzelfde criterium kun je spreken van een noodzaak om referentiekaders etc te herzien of opnieuw uit te vinden, met het oog op een levenswijze en cultuur met toekomst. (Dit laatste is wat mij drijft.)

Een speculatieve oprisping: alles wat leeft ‘wil’ een bloeiend leven. Een boomzaadje heeft als ‘doel’, in aanleg: een volgroeide, bloeiende boom worden. Ook als dat niet lukt, blijft dat ‘doel’ geldig; het is verondersteld in ‘niet-lukken’.
Geldt niet hetzelfde voor mensen. De vraag is: wat is voor mensen, wat is voor mij een bloeiend leven? Gelukkig is daarop geen eenduidig antwoord.
Dieren en planten verschillen in de mate dat zij iets kunnen doen om dat bloeiende leven te bevorderen of om hindernissen uit de weg te ruimen, maar zij blijven in hoge mate afhankelijk van hun omstandigheden. Mensen hebben in de loop van hun evolutie de capaciteit verworven om hun ontwikkeling zelf ter hand te nemen. (De vraag naar zin en doel van het leven is inherent aan de zin en het doel van het menselijk leven. Anders gezegd: een bloeiend leven is voor mensen een open vraag; hem stellen maakt er onderdeel van uit.) Ook hebben we meer en meer greep gekregen op onze omstandigheden: we kunnen iets doen aan ons ongeluk. (Waar een boomzaadje afhankelijk is van de plek waar het wortel schiet of en in welke mate het zal uitgroeien tot een bloeiende boom, zo zijn mensen in staat hun eigen bos te organiseren.)
Is dat geen vooruitgang? Is het geen vooruitgang (vergeleken met dieren en planten, en met eerdere stadia van menselijke ontwikkeling) dat mensen meer en meer inzicht hebben ontwikkeld in de processen waarin ze verkeren, met als gevolg dat ze die processen ten eigen bate kunnen aanwenden of bijsturen?
(Is dat inzicht niet de enige zinvolle betekenis van wat ‘Verlichting’ heet? En als dat zo is, hoe kan men dan bezwaar maken tegen Verlichting? Dat bezwaar (welk ook) is immers zelf een bijdrage eraan! Een bijdrage aan een metabewustzijn wat betreft de processen waarin we verkeren. Met name het getuige zijn van het functioneren zelf van ons bewustzijn, inclusief magie en zelfbegoocheling: is dat niet de grote, niet te onderschatten winst ten aanzien van de afgelopen millennia, wat betreft cultureel-menselijke evolutie?)

db (vanaf 6 mei 2008)

2008-05-06T23:29:00.003+02:00

.
15 mei 2008

Sinds kort zegt Harrie ‘ik’ en ‘jij’, ‘mij’ en ‘jou’, ‘van mij’ en ‘van jou’. Het blijft wonderlijk om het uit de mond van zo’n klein kind te horen. Niet meer alleen ‘Harrie’ en ‘papa’ dus, maar ook ‘ik’ en ‘jij’. Ik was altijd benieuwd hoe dat zou gaan. Met name de omkering. Immers, als de spreker ‘ik’ zegt, dan zit dat woord niet meer aan hem vast (zoals bij ‘papa’), maar is het ‘jij’ voor degene die het hoort. ‘Ik’ is tegelijk ‘jij’: dat leek mij verwarrend, maar van verwarring merk ik niets bij Harrie. Hij verwisselt van persoonlijk voornaamwoord net zo gemakkelijk als hij andere woorden gebruikt.
Zondag hoorde ik hem tegen een kindje in de speeltuin zeggen, ‘dit is van mij’ wijzend naar een schepje, en het andere kindje kwam het hem zowaar brengen...
Nog een leuke monoloog, naar aanleiding van een plaatje in een kinderboek: ‘dat een kindje; ik ook een kindje; twee kindjes’. Fantastisch, niet?
Gisteren noemde Harrie me bij mijn naam. Hij kwam de kamer binnen gedrenteld en zei ‘Dries’, terwijl hij mij aankeek. Ik vond het bijzonder ontroerend om dit te horen uit de mond van m’n eigen kind. Uit hoe anderen mij aanspreken had hij kennelijk opgemaakt dat papa ook een naam heeft.

6 mei 2008

Gisteren met Hans naar ‘Into the Wild’ geweest. Van verschillende kanten had ik lovende geluiden gehoord over de film. Met enige verwachting ging ik naar het Cinecenter bij het Leidseplein. De film wist me echter niet erg te boeien. Het hoofdpersonage bleef buiten me staan; ik wist me er niet mee te identificeren. Mooie plaatjes, ja, van Californië tot Alaska, een aantal semi-heroïsche daden, zoals een levensgevaarlijke kanotocht, en ‘on the road’-scenes, zoals hippiefeesten, ‘jumps’ op goederentreinen en andere zwerversromantiek. Maar waarom kregen we dit nu allemaal te zien?
Op weg naar huis bleef ik me afvragen wat er voor mij aan schortte. Waarom wist de film mij niet te raken? Anderen zullen toch hun redenen hebben gehad om hem aan te prijzen.
Wat is het thema van de film? Op z’n best zou je ‘Into the Wild’ kunnen beschouwen als een soort exorcistische film: een jongeman (en het verhaal schijnt te zijn gebaseerd op werkelijke gebeurtenissen), net afgestudeerd, is zo ziek van z’n ouders, de kleinburgerlijke omgeving, de kerk etc, dat hij twee jaar lang op zoek gaat naar de gezondheid van zijn ‘ware zelf’. Een zelfreinigingsactie dus: de hoofdpersoon (die zichzelf op een gegeven moment ‘Alex the Supertramp’ noemt) zoekt zich te bevrijden van de rottigheid en vervormingen die hij heeft opgelopen in jeugd en opvoeding. Mooi thema, maar wat gebeurt er mee?
We krijgen een jongeman te zien die zich in allerlei pittoreske decors beweegt, enkele opmerkelijke ontmoetingen heeft, volzit met boeken in zijn hoofd, bij alles een passend citaat heeft, overal ascetisch buiten blijft en met de ambitie rondloopt om over zijn avonturen een boek à la ‘Walden’ te schrijven. Zelfheroïficatie. En natuurlijk wordt hij een keer in elkaar geslagen en raakt hij hier en daar in de war: de cliché’s uit het zwerversromantische genre worden niet gemist. Uiteindelijk gaat hij dood aan giftige bessen in Alaska, terwijl hij wordt tegengehouden door een te wilde rivier die hij niet kan oversteken om nog in de bewoonde wereld te geraken voor hulp, nadat hij ontdekt heeft dat het toch om de ander gaat.
Daar komt bij dat de film niet het min of meer smeuïge relaas is van een postacademische avonturier, maar wordt gepresenteerd als een spiritueel groeiverhaal, met pretentieuze tussentitels groot in beeld. Zoals ‘Geboorte’, ‘Volwassenheid’ en ‘Wijsheid’... Dan heb je als filmauteur ook iets waar te maken. Maar gebeurt dat ook?
Wat me het meest trof was de inenging van het verhaal tot individueel-psychologische proporties. Alles had een gezicht, meer niet. En verder veel belevingsexhibitionisme.
Nu kun je zeggen dat een speelfilm niet anders kan zijn dan een verhaal gedragen door personages. Maar moet daarom ook het verhaal beperkt blijven tot het louter persoonlijke? Een bredere context kan wel degelijk aan de orde komen in een film, zo lijkt me, bijvoorbeeld in wát je een gezicht geeft en ook door de montage.
Andere vraag: is het nodig dat een verhaal over iemand die opruiming houdt in zijn psychische huishouding ook aandacht besteedt aan de context? Niet wanneer je een leuke road-movie maakt; wel als je een spirituele film wilt maken.
Zowel de oprispingen van de jongeman als ook de manier waarop de film is gemaakt negeerden echter elke cultureel-maatschappelijke dimensie. Er worden onderweg excursies gemaakt, zoals enkele obligate uitstapjes in de wereld van hippies, maar zij hebben verder weinig met het verhaal van het hoofdpersonage te maken. Als Alex in een hippiegezin was opgegroeid zou het nog enige narratieve relevantie kunnen hebben gehad, maar dat was helemaal niet het geval: de vader was een briljante NASA-werker (geweest) en verder leek het gezinsleven vooral te worden gedomineerd door kleingeestigheid en verkeerde keuzes, - althans, zo werd het in de film voorgesteld. Ook de spiegelverhalen binnen de film (zoals die van een rondtrekkend stel met relatieproblemen, een hitsig meisje en een oude man die ooit zijn vrouw en kind is verloren) draaiden louter om het persoonlijke.
Vanwaar deze inenging? Is het omdat het een Hollywood-film is: met zelfcensuur omwille van het grote publiek? Is het eigen aan de Amerikaanse (of breder: Westerse) interpretatie van levensprocessen: de reductie van alles tot het individueel-psychologische?
Klein voorbeeldje. Als in de film met een enkele zin wordt gezegd dat de hoofdpersoon óók vanwege zijn religieuze opvoeding is weggelopen naar de wildernis, waarom is daarvan dan helemaal niets te merken in het verhaal? Of moet dat blijken uit het feit dat jongeman zichzelf vol pompt met boekenwijsheden (van Tolstoi tot Thoreau) en aldus zijn belevingswereld behangt met alternatieve betekenissen?
De enige meer uitgewerkte referentie naar iets ruimers dan de jongen zelf is de beroerde familiale context waarin hij is opgegroeid, en deze wordt dan weer gereduceerd tot, jawel, het individueel-psychologische en relationele: altijd ruziemakende ouders, een te hard werkende vader met nog een gezin elders, de verkeerde keuze van de ouders voor elkaar, de zus die haar broer adoreert, e.d. Nu kan dat ingrijpende gevolgen hebben, uiteraard, maar is het ook het enige wat er over te zeggen valt?
En breder: wat willen de makers van de film nu eigenlijk communiceren met het oog op de thematiek? Is het voldoende om alles in de sfeer van het persoonlijke te houden wanneer je je wilt bevrijden van schadelijke invloeden uit je jeugd en opvoeding?
Is dit de reden waarom ik de film onbevredigend vond?
Een personage kan nog wel ‘self-absorbed’ zijn, maar daarom hoeft een film over hem dat nog niet te zijn.
Desondanks was de film de moeite waard, niet vanwege het verhaal maar als fenomeen: wat de onderwerpbenadering zegt over de cultuur waarin de film gemaakt is en/of over de beperkte horizon van de makers. De thematiek heeft potentie, maar er blijft teveel onaangeroerd en onuitgewerkt om de film tot een betekenisvol epos te maken.
Misschien is men te dicht bij het werkelijk gebeurde verhaal gebleven en hoe dat werd verteld door de betrokkenen, inclusief de teruggevonden dagboeken van de hoofdpersoon. Van een film verwacht ik meer, zeker wanneer men een spiritueel drama wenst te creëren. Of stel je pretenties bij, als filmmaker. Als alternatieve avonturenfilm was ‘Into the Wild’ best aardig geweest.

Aantek (VI). Leven in meervoud: perspectieven op ‘kiezen’

2008-04-20T11:13:00.002+02:00

.
Aantekeningen ter gelegenheid van een lezing voor de Volksuniversiteit, op 18 april 2008, met als titel: ‘De stad: leven in meervoud’

Maand van de filosofie heeft dit jaar als thema: de stad. Echter, ik weet niet hoe er een filosofisch onderwerp van te maken. Ben geen socioloog. Ik kan niet iets zinnigs zeggen over hoe ‘men’ de stad ervaart. Ik kan slechts uitgaan van ervaringen van mijzelf en van mensen die ik spreek. Ik waag me dan ook niet aan algemeenheden over het stadsleven.

Ik heb een forse hekel aan lieden die spreken in termen van een algemeen ‘wij’, waarbij ze óf hun eigen ervaring op ontoelaatbare wijze uitvergroten tot iedereen, óf een verhaal houden over een groep mensen waar ze zich zelf niet toe rekenen. Vooral de laatsten zijn buitengewoon ergerlijk. ‘Wij consumptie-verslaafden’. ‘Wij gedesoriënteerden’. ‘Wij onverschilligen’. ‘Wij werknemers’ (terwijl men zelf adviseur is...) Etc. Spreek voor jezelf, of hou je mond, zou ik zeggen, maar denk niet voor mij. Of doe je huiswerk. De culturele discussie zou beter af zijn met minder ‘ge-wij’.

Wat mij betreft is het thema voor deze maand een verkeerde keuze geweest. De stad: voor historici, sociologen, kunstenaars een prima thema. In filosofisch opzicht levert het weinig op om over deze grootheid na te denken. De ‘filosofische’ teksten die ik heb gelezen en gehoord waren dan ook voornamelijk historisch of moralistisch van aard. (En zoals bekend, is moraliseren de toevlucht voor gebrek aan kennis.) Of het betrof een uitgebreide column, - iets wat door iedereen geschreven kan worden. Allemaal aanwijzingen dat ‘de stad’ niet echt voer is voor filosofen.

Hoe te kiezen? Dat leek me een geschikt alternatief. Deze vraag stel ik namelijk mezelf bij uitstek in de stad. Om voor de hand liggende redenen. Er is een grote verscheidenheid, aan mensen, aan producten, aan leef- en denkwijzen, etc etc. (Al kun je je in Nederland afvragen of er in dat opzicht wel echt sprake is van niet-stad. Leven we niet in een landgroot suburbia, met hier en daar een stadskern? Nergens is het stadsaanbod verder dan een half uur rijden. Wil ik de niet-stad ervaren, dan moet ik buiten de grenzen.)

Hoe te kiezen? De stad is een smeltkroes van verschillen en tegelijk een bron van wrijvingen en conflicten. Zij verleidt en verwart. Druk, complex en gevarieerd: het maakt de stad aantrekkelijk én lastig. Stedelingen zijn kruispunten van meerdere identiteiten. De grote stad is een opeenhoping van keuzemogelijkheden. Voor de één een feest, voor de ander een bezoeking: teveel keuzen. Wat te doen met al die opties? Hoe eenvoudig is het om stadbewoner te zijn? Hoe jezelf te blijven of te worden in een stad? Waaraan je te oriënteren?

Ik zal de keuzevraag onderzoeken door er verschillende perspectieven op los te laten. Filosofen beschouw ik als belichaamde perspectieven: zij laten elk op hun eigenwijze manier een aspect van de menselijke werkelijkheid zien. En bij sommigen speelt ‘kiezen’ een rol. Een 6-tal perspectieven zal ik opvoeren, te weten: Sartre, Taylor, Badiou, Levinas, Sloterdijk en Kierkegaard.
[meer tekst wordt vervolgd]

Aantek (V): mijn woede

2008-04-18T11:14:00.004+02:00

.
Wat mij woedend maakt, nog steeds, is hoe religie mijn leven heeft gedomineerd en verpest. Hoe graag zou ik gewild hebben dat zij geen rol had gespeeld in mijn jeugd en opvoeding. Ik ben voornamelijk bezig geweest, nadien, om die opvoedingservaring uit mijn leven te bannen en zo te transformeren dat ik er geen last meer van zou hebben. Hoe graag had ik een ander leven geleid en me met andere onderwerpen bezig gehouden!
Wat me ook woedend maakt, is dat ik uit mijn dorp naar de grote stad ben gevlucht om te ontsnappen aan de benauwdheid en bekrompenheid van religie. En wat gebeurt? In de grote stad komt het dorp naar mij toe, inclusief religie en haar kleingeestigheid. Ik kan er niet aan wennen dat Amsterdam in toenemende mate weer een religieus dorp aan het worden is. In Nederland is Amsterdam de enige plek waar ik lange tijd heb willen wonen. En dan dit...
Er is dus geen ontkomen aan. Of ik zou moeten emigreren naar omgevingen zonder deze religieuze belastingen. New York bijvoorbeeld. Als ik nog jong zou zijn zou ik dat waarschijnlijk ook hebben gedaan. Waarom zou ik mijn ergernis moedwillig blijven voeden? Maar goed, die omschakeling heb ik er nu niet meer voor over.
Wat dan? Ik heb geprobeerd om een soort omgangsvorm te vinden die het midden houdt tussen negeren en beleefde interesse. Deze zelfpacificatie heeft een tijdje gewerkt. Ik heb haar zelfs productief weten te maken door rustig te werken aan een alternatief: filosofie en levenskunst. Ik merk echter dat die woede er nog steeds zit, als een ondergrondse vernietiger én ook geweldige energiebron, welke ik onbenut laat zolang ik mijn woede eronder houd.
Gebeurtenissen in dit nieuwe millennium hebben mijn woede weer uit haar kunstmatige slaap gewekt. Met name ’11 september’ en de moord op Theo van Gogh (op een paar honderd meter van waar ik woon). En er zijn nauwelijks dagen die niet doen herinneren aan deze ingrijpende gebeurtenissen.
De islamisering van het nieuws, zowel lokaal als wereldwijd, heeft een merkwaardig effect: zij heeft mijn woede geactualiseerd, - treurig maar waar. Eerder meende ik dat mijn woede ouderwets was, een achterhoedegevecht, gericht tegen oud-strijders van het orthodoxe christendom: nog even wachten, mijn ongenoegen uithouden (desnoods mijn leven lang), want de bron van ergernis zou binnen afzienbare tijd zijn uitgestorven. In ieder geval had het geen zin, zo meende ik, om er nog langer een cultureel issue van te maken. Filosofen als Nietzsche en schrijvers als Wolkers hadden reeds hun gal gespuwd; wat daar nog aan toe te voegen? Het zou niet meer zijn dan een privé-oorlogje, slechts interessant voor een minuscuul groepje ingewijden uit de bijna voltooid verleden tijd. Beter om de woedeverwerking binnenkamers te houden, het liefst nog binnenshoofds, want wie van de mensen waar ik mee om wil gaan zouden zich hier nog druk over willen maken?
Dit veranderde met de ‘retour à la religion’ in het multiculturele tijdperk, de globalisering die ook mijn woon- en werkstad massaal aandoet. Wat ik gehoopt had bleek ijdel, ja erger nog, mijn oude woede bleek hyperactueel te zijn geworden. Een schrikbeeld waar ik maar niet aan wil wennen. Terwijl ik mijn woede jegens de religie van mijn opvoeding zo goed als verwerkt en gepacificeerd heb (zoals ik ook met mijn ouders en familie weer een goede band heb), dient zich een nieuwe woedefactor aan: de islam. Teruggeworpen in mijn jeugd, maar nu op wereldschaal en allerminst van plan om weg te kwijnen.
Bijkomend, maar niet onbelangrijk: mijn zoontje. Hem wens ik van ganser harte een bloeiende toekomst in een optimale omgeving.
Wat doe ik ermee? Hoe deze oude, hernieuwde woede productief te maken?

Gelukkig is woede niet alles...

Aantek (IV): Leren van het leven & toekomstig denken

2008-04-16T11:01:00.005+02:00

.
Heb me voorgenomen om de komende tijd in kaart te gaan brengen wat ik ondertussen van & over het leven geleerd heb. Hoe dat filosofisch te verwoorden? Het laatste volgt niet dwingend uit het eerste, uiteraard. Ik zou het onderzoek naar wat ik geleerd heb ook heel persoonlijk kunnen houden (in de vorm van een autobiografie bijvoorbeeld), of in een literaire verhaalvorm. Ik zou het ook beeldend kunnen aanpakken. En zo zijn er nog wat mogelijkheden. Filosofie heeft vooralsnog mijn voorkeur. Waarom, en hoe ziet dat er dan uit?

Ik bivakkeer al bijna een halve eeuw op deze aardkloot. Wat ben ik ondertussen wijzer geworden van het leven? Bij enig nadenken over deze vraag stuit ik op een berg ervaringen, gebeurtenissen, indrukken, ideeën, opvattingen, kennis... Een fluctuerende warboel. Er lijkt weinig orde te spreken uit deze kluwen. En het is de vraag of die orde er ooit zal komen. Is niet juist veel vloeiend of onzeker geworden in de loop van de tijd? En ook: is het wel gewenst is om die kluwen op orde te brengen? Misschien dat vragen nog het beste passen bij dit ‘Durcheinander’.

(Ik vraag me even nog niet af wat de zin of haalbaarheid is van dit onderzoek. Het zou goed kunnen dat ik er dan in het geheel niet aan ga beginnen.)

Dit onderzoek zou ik willen doen met het oog op een levenswijze en cultuur met toekomst . Zou dat niet ook moeten gebeuren in een taal die vooruitwijst? (Is dat mogelijk? Is niet alle taal geworteld in herinnering?) Dat zou betekenen: zo min mogelijk teruggrijpen op denkwijzen die terugbuigen naar het verleden. Voorbij denkschema’s en begrippen die uit een voorbije tijd stammen. Voorbij de traditionele levensovertuigingen denken, - waar onze wereld nog van vergeven is. Wellicht ontkomen we dan niet aan de vraag, waarom er sprake is van ‘voorbij’. Belangrijker blijft evenwel het toekomende in het nu. We worden teveel gedomineerd door wat we achter ons zouden moeten laten liggen, zeker in deze tijd van een massieve ‘retour à la réligion’. Het nieuws van de dag is ontstellend veel verleden tijd.

Ooit zelf geboren en getogen in een traditionele levensovertuiging. Ben ik ondertussen in staat om er voorbij te denken?

Het nadeel van de toekomst is ook haar voordeel: er valt weinig met zekerheid over te zeggen. Ruimte voor denkexperimenten dus. Waarom dan onderzoeken wat ik ondertussen van en over het leven heb geleerd? Om niet volstrekt utopisch te denken, in de onwaarschijnlijke zin. Om enige praktische wijsheid op te doen die het onderscheidingsvermogen scherpt. En misschien ook om in de ervaring met het heden toch enige aanwijzingen te vinden voor wat mogelijk en wenselijk is.

Om in kaart te brengen wat ik ondertussen van/over het leven geleerd heb, zal het nodig zijn om concepten & perspectieven te benutten dan wel te creëren.
Zoals:
. de vraag naar vooruitgang
. opgeruimd gemoed
. levenskunst
. (seculiere) religie
. experimenteel ethos

db (vanaf 11 april 2008)

2008-04-11T14:05:00.003+02:00

.
14 april 2008
Opvoeden, hoe doe je dat? Het blijkt nog niet zo eenvoudig.
Opvoeden is uiteraard iets anders, of in ieder geval méér dan alleen maar leuk met hem spelen en toekijken hoe mooi de kleine zich ontwikkelt, wat hij nu weer kan, hoe hij taal leert, etc.
Al enige tijd is ‘nee’-zeggen een thema, niet alleen door Harrie, maar ook door zijn ouders. Ik moet toegeven, dat vond ik geen gemakkelijke kwestie, al begin ik eraan te wennen. Grenzen stellen, maar ook: iets gedaan krijgen (bijvoorbeeld groente eten). En leren gehoorzamen. Hoe doe je dat? Wat dan te zeggen? Hoe streng wil/moet ik zijn?
Wat ik ondertussen al wel begrepen heb, is het belang van consequent zijn. Niet het ene zeggen en het andere doen. Niet iets beloven en dan niet nakomen. Niet zeggen dat Harrie iets moet opeten en het volgende moment (bij een eerste piep of weigering) dan maar toegeven.
En soms is het gewoon nodig om tegen de wil van Harrie iets anders te doen. Bijvoorbeeld iets gevaarlijks afpakken. Of aankleden. Of verschonen. Het heeft geen zin om daar dan een vraag van te maken. Het gaat dan meer om het hoe.
In het verkeer met volwassenen ben ik niet gewend om nadrukkelijk tegen de wil van een ander in te gaan. In het dagelijkse opvoeden is het soms onvermijdelijk. Blijft de vraag hoever je kunt of moet gaan.
Eten is een van die kwesties waar we nog niet uit zijn. Harrie is de laatste tijd geen groenteliefhebber. We bedenken van alles om hem dagelijks toch iets van groente te laten eten. Zoals eerst de groente op tafel, en daarna pas pasta of rijst. (Zo niet, dan begint hij aan de tagliatelle en komt het niet meer van groente eten.)
Soms helpt het om tegen Harrie te zeggen: eerst deze sperzieboontjes opeten; dan krijg je daarna vis (wat hij heel lekker vindt, maar ook niet altijd...). Bij het zien en ruiken van de vis eet hij de boontjes dan alsnog op. (Is dat een goede manier? Hij zal er niet door van boontjes gaan houden, misschien wel het tegendeel...)
Soms ook werkt het allemaal niet. Een poosje geleden probeerde ik hem eerst kapucijners te laten eten, maar dat wilde hij niet. (Toegegeven, ze zijn ook niet de lekkerste groente, maar hij at in die tijd wel af en toe bruine bonen; dus ik dacht, dat lijkt erop). Ik wilde het dit keer niet te snel opgeven en wilde hem er toch wat van laten opeten, al was het maar een paar. Maar hij bleef weigeren, wat er verder ook op tafel kwam als lokkertje. Het kwam zo ver dat hij verder niets gegeten heeft...
Later die avond dacht ik dat hij het wellicht echt niet lustte. Ik voelde me schuldig dat ik zo had aangedrongen en vreesde dat hij de volgende ochtend een hekel aan me zou hebben. Dat viel gelukkig mee. Maar dat vasthouden van mij om hem per se iets te laten eten waar hij geen trek in heeft heb ik losgelaten. Heeft geen zin. Als er nu een groente op tafel komt, en hij wil die niet eten, dan ga ik niet aandringen.
Aan Irma, een schoonzus (iemand met ruime ervaring in het kinderwezen), vroeg ik wat te doen als hij geen groente wil eten. Vooral niet forceren, was haar antwoord. Eten moet iets aangenaams blijven en geen must worden. Daar zit wat in. Zou ik ook zelf niet anders willen.
Het is mooi om te zien hoe eigenzinnig onze kleine meneer kan zijn! Heel goed. Zeer te waarderen, die eigen wil, - al zou het fout zijn om die eigenzinnigheid alsmaar te honoreren; hij zou onuitstaanbaar worden. In een Frans blad las ik een interview met een vooraanstaande opvoedkundige. Een van zijn adviezen luidde: ‘Frustrez votre enfant’. Het klinkt bot, maar ik kan me er iets bij voorstellen. Op z’n minst is van belang om je kind te durven frustreren.
Het blijft een onzekere zaak, opvoeden. Gelukkig blijken vrijwel alle ouders die ik spreek het geen eenvoudige taak te vinden. Wat je ooit zelf hebt ondergaan (met genoegen of juist niet), moet je nu opeens met je eigen kind gaan doen. Opgegroeid zijn in de jaren 60/70 maakt het er niet eenvoudiger op. De oude manier van opvoeden stond toen immers ter discussie. Wat dan nu te doen? Is mijn eigen opvoeding wel of geen voorbeeld?
En wat is dat eigenlijk, opvoeden?
Ondertussen leert Harrie in een sneltreinvaart de taal en wordt het ook steeds gemakkelijker om iets uit te leggen of om te horen wat hij wel of niet wil en waarom. Net een mens.

11 april 2008

Ben sinds begin deze maand begonnen met een nieuwe rubriek, ‘Aantek’. Ik heb er verschillende bedoelingen mee.
Het betekent ruimte voor aantekeningen over kwesties die me bezighouden, die me aan het hart gaan. Schrijfsels die gelezen willen worden. Aantekeningen maak ik al heel lang. Mijn computer zit er vol mee. Maar ze blijven zo ‘in limbo’, zonder verdere ontplooiing, zonder vruchtbaarheid. Evenmin weet ik wat een gedachte te betekenen heeft wanneer ik er anderen niet mee lastig val. Met risico van onverstoorde eigenwijsheid. En waarom zou ik gedachten voor mezelf houden? Circuleren! Disseminatie! Kritische reflectie! Transformatie! – allemaal moeilijk voorstelbaar zonder contact in de buitenlucht.
Bijkomend voordeel: de vorm biedt de gelegenheid om gemakkelijker te schrijven. Het hoeft allemaal nog niet duidelijk te zijn. Een soort denkschetsen, vingeroefeningen, voorlopige positiebepalingen. Studies eventueel. ‘Aantek’ als werk-in-wording. Broedplaats. Laboratorium.
En last but not least: samen met de andere schrijfvormen biedt ‘Aantek’ me de gelegenheid om te ontlasten, te ontledigen. Er moet het een en ander uit. Als een vochtophoping in mijn denklichaam die een uitweg zoekt. Om plaats te maken. Schrijven om een paar obsessies kwijt te raken, om ze onder woorden te brengen en te toetsen aan reacties. Expressivisme. ‘Aantek’ biedt een prima vorm daarvoor.
Ik heb mezelf een termijn gesteld. In die tijd wil ik mezelf bevrijden van een aantal preoccupaties. Er heeft zich nogal wat opgehoopt. Het zit me ondertussen in de weg. Tijd dus om ruimte te scheppen voor een leven zonder die gedachten met verwachtingen. Tijd voor zelfverlossing. Ben benieuwd om het lukt mijn eigen verloskundige te zijn. Alhoewel: anderen mogen een handje helpen.
We zullen zien wat het oplevert.

Aantek (III): Het kinderloze denken

2008-04-08T14:23:00.004+02:00

.
Hoe vitaal en levenslustig is filosofie? Gemeten naar de mate waarin liefde, erotiek en de natuurlijke gevolgen daarvan onderwerp van denken zijn, valt het ergste te vrezen. In filosofie lijkt het wel alsof we allemaal bij toverslag ter wereld zijn gekomen. Er wordt zeer zelden gewag gemaakt van voortplanting, terwijl het toch een onverbiddelijke noodzaak is voor ons bestaan. Immers, zonder mijn ouders zou ik er niet zijn, en dat geldt ook voor mijn nageslacht, -allemaal te evident om over het hoofd te kunnen zien. Procreo ergo sum. En toch, er is nauwelijks een spoor van te vinden in filosofie. Hoe kunnen lichamelijkheid, seksualiteit en voortplanting geen issue zijn? Wat is de reden dat ze er zo bekaaid van af komen in filosofie?

Hoeveel van de beroemde filosofen hebben zich daadwerkelijk voortgeplant? Hoeveel van hen hebben ooit een poepluier bij de hand gehad, behalve toen ze zelf nog klein en hulpeloos waren? Hebben niet velen van hen een kinderloos leven geleid? Ik denk aan: Plato, Epicurus (de vader van het hedonisme), Epiktetos de stoïcijn, Augustinus, Thomas van Aquino (de huisfilosoof van de katholieke kerk), Erasmus, Leibniz, Spinoza, Kant, Schopenhauer (‘het ergste komt nog’), Kierkegaard, J.S. Mill, Nietzsche, Wittgenstein, Sartre (de kampioen van het vrijheidsdenken), De Beauvoir, Arendt, Foucault, Irigaray (de denkster van seksuele differentie), Deleuze,... Toch geen onbelangrijke namen in de geschiedenis van de filosofie!

Wat betekent het dat een flink deel van een cultuurbepalende elite kinderloos dacht? Er is nauwelijks een cultuurgebied te noemen waarin zo’n groot percentage van de grootheden zich niet heeft voortgeplant. (Behalve wellicht in sommige spirituele tradities – zoals de katholieke kerk en het boeddhisme.) Hoe gezond is dat voor de cultuur? Wat betekent het voor het mens- en wereldbeeld dat in filosofie wordt geëxploreerd? Is ascetisme een basistrek van het Westerse denken? Hoe levenliefhebbend is het denken dat zich niet bekommerd om hetgeen in het leven van de meeste mensen een hoofdrol speelt?

Wat is het belang voor filosofen, voor filosofie, om kinderloos te denken?

Aantek (II): perspectivisch denken & experimenteel ethos

2008-04-06T23:01:00.009+02:00

.
Filosofen: belichaamde perspectieven.

Wat we van denkers kunnen leren: concepten (welke iets denkbaar maken) en perspectieven (welke een blikrichting bepalen).
Het gaat er niet langer om alles te willen verklaren of begrijpen, door het binnen één samenhangend geheel te denken, maar om op het bestaan een perspectief los te laten en te ‘ontdekken’ wat er aldus zichtbaar wordt. Andere perspectieven zullen weer andere aspecten doen oplichten. Het aantal perspectieven is onuitputtelijk.

Een mooi voorbeeld van een perspectivische wijze van filosoferen is Peter Sloterdijk.
Het lijkt erop dat Sloterdijk telkens een begrip neemt (zoals ‘woede’, ‘sferen’ en ‘kynisme’), dat omsmeedt tot een perspectief en kijkt hoever hij ermee kan komen om mens en wereld, cultuur en geschiedenis te duiden. Daartoe brengt hij een schat aan gegevens in stelling (zowel gebeurtenissen als theorieën), en selecteert een terminologie, of creëert haar, om dat perspectief operationeel te maken.

Perspectieven (en dus filosofie) verrijken mijn leven: hoe meer ik weet, hoe meer ik zie. Filosofen als reisgidsen die mijn eigen stad telkens anders doen zien, wat ik eerder niet zag.

Wat mij verder vooral interesseert, om te onderzoeken, is wat dit perspectivisme veronderstelt. Binnen welk kader zijn oefeningen in perspectivisme zinvol?
Het lijkt mij een hoofdingrediënt van een levenswijze en van een cultuur met toekomst.

Perspectivisch denken veronderstelt een experimenteel ethos, een dat zich niet bij voorbaat vastlegt, ruimte laat voor andere optieken en ook bereid is om deze te onderzoeken.

(Ik zie het niet als mijn taak om perspectieven te creëren en te exploreren (anderen zijn daar veel beter in), maar om ze te benutten, en richt mijn blik op het experimentele ethos. Levenskunstig gesproken: om een mobiele geest en een opgeruimd gemoed te cultiveren.)

Naast een experimenteel ethos veronderstelt het perspectivisme een vergaande vorm van metabewustzijn: in staat zijn om met enige afstand te bezien hoe het menselijk bewustzijn functioneert. (Ook hiervan is Sloterdijk een opmerkelijke, vaak briljante illustratie.)

Het moderne metabewustzijn is in het Europese denken pas goed van de grond gekomen met de kritische filosofie van Kant. In plaats van alle kaarten op het gekende te zetten, onderzocht Kant immers in eerste instantie de kenner: niet om hem te zuiveren (opdat hij het object van kennis zo helder mogelijk zou kunnen zien), maar als conditio sine qua non voor de vraag naar zekere kennis, - knowledge is in the eye of the beholder. Deze kritische zelfbeschouwing van de rede heeft aangezet tot een ontmaskering en bevrijding van een argeloosheid die je ook zou kunnen duiden als betoverd door de magie van het denken.

Het moderne metabewustzijn valt moeilijk anders te duiden dan als een beslissende stap in de ontwikkeling van de mensheid. Ook wel ‘Verlichting’ geheten, indien opgevat als bewustwording van het functioneren van het menselijk bewustzijn in een cultureel-historisch proces.

Critici van de Verlichting (behalve de onnozele) zijn kruiwagens van de voortschrijdende Verlichting. Alle ‘meesters van de argwaan’ (Darwin, Marx, Nietsche, Freud) waren Verlichtingsmeesters.

Aantek (I): intro

2008-04-02T12:31:00.011+02:00

.
‘Aantek’
In deze schetsen en fragmenten wil ik de kwesties onderzoeken die mij bezighouden: een levenswijze en een cultuur met toekomst. Hoe levenliefhebbend te leven? (Het lijkt nu allemaal zo naargeestig, zo teruggebogen naar wat was; wie gelooft er nog in een toekomst?) Met het oog hierop ben ik nu vooral geïnteresseerd in de seculiere vraag naar religie, - een vraag met ongehoorde potentie. Plus: levenskunst opgevat als een spiritualiteit. En: de rol die kunst en filosofie zouden kunnen spelen, maar dan anders. En niet te vergeten: een nieuwe progressieve politiek; zij is immers noodzakelijk in het realiseren van een heden met toekomst.
In dit onderzoek stel ik mij op het standpunt van de post-religieuze seculier. D.w.z. iemand die religie en spiritualiteit wil onderzoeken voorbij de traditionele religies. Ik ga daarbij uit van mijn eigen existentiële vragen, behoeften en verlangens, - hoe anders? Verder probeer ik de wereldwijde ontwikkelingen die ook mij bewegen te duiden in cultureel evolutionair perspectief, - een bril die in filosofie nog nauwelijks serieus is genomen.
Het heeft even geduurd, maar ik ben tot de conclusie gekomen dat het weinig zin heeft om te wachten op het moment dat ik vanuit zekerheid kan spreken. (Ja, ik bleek toch op zoek naar vaste bodem...) Als ik eerlijk blijf zal dat moment er waarschijnlijk ook nooit komen. De tijd is er niet naar. Ik vat mijzelf op als een existentiële migrant en culturele mutant: ik kom uit een orde en een manier van denken die hun tijd hebben gehad en ik weet niet waar het heen zal gaan. Waar ik vandaan kom biedt mij nauwelijks nog houvast, behalve dan als verleden tijd. Ik verkeer in verandering, en weet niet of ik nog vaste grond onder de voeten zal krijgen. Wat ik het beste kan doen is mijzelf en de wereld blijvend in verandering te denken. (Zal zij ooit nog tot rust komen? De komende tijd lijken ons slechts turbulenties te wachten te staan.)
Vandaar deze aantekeningen. En dat zullen het ook zijn: aantekeningen. In de kantlijn van mijn dagelijks leven, van ontmoetingen, van lectuur, van mijn werk als docent, facilitator en trainer, van mijn ouderschap. En aantekeningen zijn beweeglijk en lacuneus, zetten sporen uit, trekken nieuwe gedachten en invallen aan, groeien in een proces van uitzaaien en aftasten. Voor mij zijn het punten en vectoren in een universum dat coördinaten zoekt.
Het kan betekenen dat ook in blogvorm deze aantekeningen nog wijzigen. Of misschien wel: juist in blogvorm. Leent dit medium zich niet bij uitstek voor denken-in-verandering? Eerder liet ik mijn tekstjes in de computer uitrijpen voordat ik ze aan de openbaarheid prijs gaf. Dat uitrijpen wil ik nu meenemen in het blog-schrijven. Als dan toch alles schuift en beweegt, laat dit schrijven zich er dan niet van uitzonderen.
Concreet: deze aantekeningen kunnen nog veranderen. Maar laat dat lezers niet hinderen om hun commentaar te geven. Tegenstemmen werken vruchtbaar. Ik kan me slecht voorstellen dat het wijzigen zal betekenen: het tegenovergestelde beweren. Daarvoor ben ik niet jong genoeg meer. Er zal eerder sprake zijn van uitkristalliseren.
Met de hoop dat ook anderen er iets aan zullen hebben! Laat het een vindgroeve worden voor migrerende en muterende bewustzijnen!

db (vanaf 21 maart 2008)

2008-03-21T13:48:00.003+01:00

.
2 april 2008

Zit nu weer zo’n drie maanden regelmatig op het meditatiekussen. Niet vaak, maar toch: elke woensdagochtend van 8 tot 9, in het Shambhalacentrum. Aangenaam begin van de dag. Ik zou het vaker willen doen, maar het komt er niet van. Thuis zou ik het in mijn eentje doen, en dat bevalt me toch een stuk minder dan in gezelschap.
Opmerkelijk, het effect van het sociale, het gezamenlijke. Vanochtend viel het me weer op. Tot nu toe mediteer ik samen met Bart. Er zouden anderen bij kunnen komen, maar dat gebeurt (nog) niet. Tijdens de sessie is Bart de ‘voorzitter’, degene die de meditatie ‘leidt’, begin en einde markeert met de bel, de openingsrecitatie doet, etc. Vanochtend moest Bart tijdens het uur er een poosje tussenuit en zat ik dus alleen. Ik weet niet wat er dan gebeurt, maar de situatie is onmiddellijk anders. Niet alleen dat het mij in m’n eentje vrijstaat om te kuchen, mijn keel te schrapen en te bewegen zoveel als ik wil, - iets wat ik met Bart erbij niet zomaar zou doen; ik zou me inhouden. Er is ook iets in de gezamenlijke aanwezigheid, in het samenzijn, dat zijn werking heeft. Wat is het? Het werkt in ieder geval disciplinerend en verhevigend.
Niet zo uitzonderlijk natuurlijk. Samenwonen heeft soortgelijke effecten (vergeleken met alleen wonen).
Het is ook wat mij bevalt aan blog-schrijven: al weet ik niet wie het leest, toch gaat er een werking vanuit die het private schrijven niet heeft. Weten dat het door anderen gelezen kan worden werkt verplichtend en disciplinerend. Wanneer ik beloof regelmatig tekst te bloggen, dan voel ik mij aangespoord om dat ook te doen. En wanneer iemand commentaar levert, voel ik me verplicht te reageren. Het lijkt wel een gesprek! Verschil is dat blog-schrijven me de gelegenheid biedt om reacties tot me door te laten dringen en na te denken over een antwoord. Geen automatisch antwoordapparaat dus dat gedachten reproduceert (d.w.z. dat wat ik al eens gedacht heb, - ‘gedachte’ is immers een woord in de voltooid verleden tijd), maar een poging om tot ‘denkingen’ te komen, verder denkend dan waar ik reeds was. Soms duurt het enkele weken voordat ik in staat ben tot een antwoord, in de zin van uitgekristalliseerd.
Allemaal effecten die ik verwelkom.
Verschil tussen blog-schrijven en gezamenlijk mediteren blijft uiteraard de aanwezigheid van de ander. In het blog-schrijven is de ander voornamelijk virtueel. Een denkbeeldig publiek. Is het slechts een afgeleide van reële ontmoetingen? Een gefantaseerd, geïdealiseerd tegenover? En toch gaat er een werking van uit, - één die mijn schrijven en gedachtevorming ten goede komt.

21 maart 2008

Eerste dag van een nieuwe lente.
Heb afscheid genomen van mijn heteroniem, Henk Minnaert.
Ben ooit, ruim een jaar geleden, deze weblog begonnen onder heteroniem.
‘Henk Minnaert’ bood een tijdje een prettige, reflexieve afstand tot mijn schrijfsels. Zodat ik ernaar kon kijken zonder me er volledig mee te identificeren. Ik ken mijn neiging om ergens volledig in op te gaan, met het risico dat er geen ruimte blijft om rustig te ademen. Enige afstand en non-identificatie heb ik nodig om speelsheid te cultiveren en niet te verstarren in te grote ernst. Heeft het masker geholpen? Niet echt.
Een andere reden voor een heteroniem was om me het schrijven gemakkelijker te maken. Ik kan geweldig moeilijk doen over een tekst: of hij wel af is, rijp genoeg, en andere bezwaren. Ik dacht dat het schrijven onder heteroniem het gemakkelijker zou maken. Dat blijkt niet zo te zijn. Na korte tijd was het effect uitgewerkt. Als ‘Henk Minnaert’ niet langer als minder serieus te nemen intermediair functioneert maar gewoon een andere naam is en niet meer, dan kan ik hem er beter tussen uit halen.
Het gebruik van de heteroniem heeft me geholpen om vanuit een relatieve anonimiteit de publieke ruimte in te treden met een weblog. Die eerste schroom heb ik ondertussen overwonnen.
Tijd om mij niet langer te verschuilen! Beter naakt.

Een gedichtje dat een tijdlang op mijn wc-muur prijkte, als reminder, is wellicht van toepassing. Het is een gedicht van Arthur Lava:

Ontmasker

Ontmasker die buitenkant,
die vorm die voor jou
zo ondraagbaar blijkt.

Leg het achterland
van je verlangens open.

Ontdoe je laag voor laag
van wat zich eerder
hooggesloten hield.

Pak uit! Pak uit
met wat je op het lijf
geschreven is.

Verdrijf datgene
wat uit aarzeling geweven is.

Stroop elke schuwheid
brullend van je af.

Jij, groot wild
in deze wildernis.

db (vanaf 25 februari 2008)

2008-02-29T12:58:00.007+01:00

.
4 maart 2008

Het is al weken heisa over een filmpje dat nog niemand heeft gezien. Moeilijk om er niets van te merken. Alleen al het werken aan een anti-Koranfilm door Wilders verhit de gemoederen. En het neemt alleen maar toe. Het is ongeveer dagelijks nieuws. Het buitenland roert zich meer en meer. En ook het kabinet uit steeds krachtiger taal. Gisteren kopte De Telegraaf op de voorpagina: ‘Mogelijk verbod Wildersfilm’. Lead: ‘Het kabinet heeft verkend of de anti-Koranfilm van Geert Wilders vooraf kan worden verboden. Dat melden bronnen rond de ministerraad.’ Wat heeft dit allemaal te betekenen?
Het fanatisme waarmee politicus Wilders de islam te lijf gaat, kan ik niet anders duiden dan als onzekerheid over de vitaliteit van de eigen cultuur. Immers, wanneer je overtuigd bent van je eigen kracht, waarom zou je dan zo agressief reageren op mensen met afwijkende opvattingen?
En misschien is er inderdaad reden voor onzekerheid. Is de Europese, seculiere beschaving wel opgewassen tegen een cultureel-maatschappelijke invloed die is gebaseerd op rotsvaste, want goddelijk geopenbaarde overtuigingen (inclusief sancties voor andersdenkenden)? Ik vraag mij al geruime tijd af hoe het komt dat onze seculiere levenshouding en cultuur zo weinig overtuigingskracht hebben naar mensen toe uit niet-westerse culturen. Wat hebben we eigenlijk te bieden behalve veel ‘negatieve vrijheid’ (in de zin van: vrij zijn van belemmeringen)?
Het is echter zeer de vraag of de acties van Wilders positief zullen bijdragen aan onze culturele identiteit. Het lijkt er op dat hij probeert om de eigen zwakte te compenseren door te proberen de tegenstander te verzwakken, in plaats van te werken aan culturele zelfversterking. Het is als een slechte kok die probeert om de kok van het concurrerende restaurant te dwingen eveneens slecht te gaan koken.
Nu is het vanuit Wilders’ standpunt niet helemaal onbegrijpelijk dat hij ver gaat in zijn kritiek. Hij wordt immers al geruime tijd met de dood bedreigd. En zoals Machiavelli al zei: zet je tegenstander nooit met de rug tegen de muur; hij kan dan niet anders dan op leven en dood terug vechten. En inderdaad, Wilders heeft niets te verliezen: de dood heeft hij al op zak; nu nog in leven blijven, en dat kan hij kennelijk slechts door de tegenstander zo hard mogelijk te raken. Maar zal het iets opleveren?
Wat mij meer verwondert is de reactie. Uitspraken van Wilders (zoals de vergelijking van de Koran met Mein Kampf) zijn zo duidelijk over de top. Hoe komt het dat hij dan toch zoveel weerklank krijgt bij zijn tegenstanders?
Is het niet verbazingwekkend dat een fanatiekeling in het parlement van een politiek onbeduidend land wereldwijd zoveel weet los te maken? Wanneer moslims de almacht van hun God serieus nemen, kunnen ze toch moeilijk menen dat Hij beledigd kan worden door een Nederlands parlementlid?!
Was Wilders maar een alleenstaande gek die door zijn geschreeuw vooral zichzelf belachelijk maakte. Het lijkt erop dat niet alleen Wilders iets te verhullen heeft, maar evenzeer de mensen die zich zo door hem laten provoceren.
Het gelijke roept zijn gelijke op. Het fanatieke en onverzoenlijke van Wilders brengt even fanatieke en onverzoenlijke krachten in het geweer bij zijn tegenstanders. En die krachten blijken wereldwijd gemobiliseerd te kunnen worden, in grote getale en tot op ministerieel niveau, - alleen al met de aankondiging van een film waarvan niemand nog ook maar een seconde heeft gezien...
Wie is nog in staat om gewoon zijn schouders op te halen? Of zoals Marcus Aurelius het verwoordde: De beste manier om je op iemand te wreken, is niet te worden zoals hij. Dit lijkt vooralsnog niet erg te lukken.

26 februari 2008

Komend weekend geef ik een cursus bij de ISVW. Titel: ‘Opgeruimd gemoed’. Gisteren echt begonnen met de voorbereidingen. Materiaal uitgezocht voor een syllabus. De voorbereiding verliep anders dan ik me had voorgenomen: opruiming houden in mijn boeken, kranten en tijdschriften. Ik was eigenlijk van plan nog meer te lezen over de filosofen en stromingen die ik de revue wil laten passeren: Epicurus, Stoa, Taoïsme en Zen. Maar gisteren drong zich iets anders aan mij op: mijn eigen ‘bezettingen’. En die hebben onder andere te maken met mijn behoefte aan informatie, zich vertalend in stapels kranten, tijdschriften en boeken. Wat doe ik ermee? Laat ik die preoccupatie maar eens aanpakken.

25 februari 2008

Vanochtend tamelijk onbestemd door de stad gezworven, terwijl ik eigenlijk hard aan het werk moest. Ontevreden over ongeveer alles. Allerlei plekken trokken aan me voorbij, als mogelijkheden om mij te verbergen, om te ontsnappen, of om mij te gaan laven. Artis bijvoorbeeld, verschillende kroegen, de bibliotheek. De auto pakken naar het strand. Of een boswandeling. Een stilteplek, maar waar?
Ik eindigde in het Stedelijk Museum. Een oud toevluchtsoord: beeldende kunst. Ben er jaren mee bezig geweest. Heb op verschillende kunstacademies gezeten, bij elkaar vier jaar. Heb ooit serieus geprobeerd filosofie en kunst te combineren, maar kwam er achter dat beeldende kunst niet echt mijn stiel is. (Te zeer verpest door filosofie?) Heb haar sindsdien laten rusten. Af en toe piept het verlangen om (ook) beeldend te gaan werken weer tevoorschijn. Zo ook nu weer in het Stedelijk: is kunst toch/nog een optie voor mij? Is zij een expressiemiddel die aansluit bij mijn projecten? Blijft moeilijk te beantwoorden. Het hangt er van af, ja, waarvan?
De vraag betreft niet het medium, maar of ik iets te melden heb, of te onderzoeken.
In feite hoef ik voor deze vraag helemaal niet op zoek. Ik zit er al volop in; zo vaag, uiteengerukt of gefragmenteerd zijn mijn interesses helemaal niet. Ik kom telkens weer op dezelfde constellatie aan ideeën, vragen, onderzoekslijnen etc uit. Kortom, ik hoef slechts in het midden te gaan zitten, en van daaruit optimaal opereren. Wat is dan het punt? Ik weet zelf wel wat me bezig houdt, maar wat doe ik ermee? Doe ik er voldoende mee?
Goed, het komt er dus eigenlijk op aan expliciet te zijn. Geen omslachtigheid meer, geen omwegen, geen verhullingen of verdoezelingen. Ook mijn vriendin vraagt zich al tijden af waar ik mee bezig ben. Voor mijzelf is dat niet zo’n raadsel, integendeel, maar ik kan me voorstellen dat anderen, die niet vertrouwd zijn met mijn ‘innerlijke citadel’, er geen hoogte van krijgen. Alsof de bron zich alsmaar onzichtbaar houdt en slechts genoegen laat nemen met verspreide en deels omfloerste uitstulpingen. Dan blijft het inderdaad onhelder waar ik mee bezig ben.
Dat gaat veranderen.

Voor op mijn begrafenis (III)

2008-02-25T20:36:00.003+01:00

.
Paul Potts sings Nessun Dorma

Op het feestprogramma ter gelegenheid van mijn begrafenis zou ik als intermezzo willen zetten: een TV-opname van een onverwacht talent in de Britse Idols-show BGT (‘Britain’s Got Talent’), in voorjaar 2007: Paul Potts. Een vriend, Hans, stuurde mij de You tube verwijzing (youtube.com/watch?v=1k08yxu57NA). Wel, het was fantastisch! Ik was nog van alles van plan die avond, maar ben er niet aan toegekomen.
Aan het begin van het filmpje zie je Paul, een slordig geklede, tamelijk gezette man, jong kun je hem niet meer noemen. Hij doet mee in de eerste ronde van een talentenshow. Paul is verkoper van mobiele telefoons, zegt last te hebben van weinig zelfvertrouwen, maar zou het liefst doen ‘waarvoor hij geboren is’: zingen.
De kandidaat loopt zenuwachtig rond achter de coulissen en wordt dan het podium opgeroepen. De jury, twee mannen en een vrouw, zit achter een tafeltje. Ze lijken er niet veel van te verwachten. De vrouw vraagt aan Paul wat hij gaat doen. Paul: ‘To sing opera.’ Onzeker lachje. De drie knikken en gaan achteruit zitten. Vermoeide gezichten. ‘Okay, ready when you are.’ Zucht. Laat maar komen.
Maar goed, dan komt het. De begeleidende tape wordt gestart. Een orkest speelt een inleidend stukje muziek. En Paul begint te zingen. En hoe! Onmiddellijk, ja onmiddellijk is duidelijk dat daar iemand staat die kan zingen. En hij doet het met hart en ziel! Na enkele seconden zie je een jurylid licht verbijsterd de oren spitsen. Binnen 15 seconden begint het publiek te klappen. En na nog een halve minuut heeft hij de zaal (2000 mensen) plat! Ook de jury applaudisseert. Het hele zingen duurt welgeteld 70 seconden! Zeventig seconden! Van hopeloos ogend geval tot supertalent! De jury looft hem in alle toonaarden. En ze hebben gelijk: ik kon er die avond geen genoeg van krijgen.

Wat is zo fascinerend? Is het het contrast tussen de slordige, onzekere verschijning en de geweldige stem? Is het de ongelooflijk korte tijd waarin werkelijk talent weet te overtuigen? Is het de omslag van de juryleden die je voor je ogen ziet gebeuren (de gezichtsuitdrukkingen zijn geweldig)? Ik zou zeggen: dit alles, en het wonder van talent en schoonheid dat voorspelbaarheid doorbreekt!
Plus de echtheid die er van af spat! Zoals Paul Potts zei in een later filmpje (uiteindelijk wint hij de wedstrijd): wanneer ik zing heb ik geen probleem met zelfvertrouwen; ik ben dan op de plek waar ik zou moeten zijn. ‘My voice has always been my best friend.’ Geweldig!
En dat een mens zoveel verborgen schoonheid in zich kan bergen! Is het niet fantastisch dat wij mensen tot dit soort grandeur in staat zijn? En ook dat het wordt herkend!

Laat dit geluid nogmaals doordringen tot mijn kist, terwijl ik gedwongen afscheid neem. Oh prachtig leven!

Overigens is de tekst, gezongen door Paul, ook heel aardig, uit ‘Nessun Dorma’ van Puccini:

Nessun dorma! Nessun dorma!
Tu pure, o, Principessa,
nella tua fredda stanza,
guardi le stelle
che fremono d’amore
e di speranza.

Ma il mio mistero e chiuso in me,
il nome mio nessun sapra!
No, no, sulla tua bocca lo diro
quando la luce splendera!

Ed il mio bacio sciogliera il silenzio
che ti fa mia!

(Il nome suo nessun sapra!…
e noi dovrem, ahime, morir!)

Dilegua, o notte!
Tramontate, stelle!
Tramontate, stelle!
All’alba vincero!
vincero, vincero!

In Engelse vertaling:

None must sleep! None must sleep!
And you, too, Princess,
in your cold room,
gaze at the stars
which tremble with love
and hope!

But my mystery is locked within me,
no-one shall know my name!
No, no, I shall say it as my mouth
meets yours when the dawn is breaking!

And my kiss will break the silence
which makes you mine!

(No-one shall know his name,
and we, alas, shall die!)

Vanish, o night!
Fade, stars!
Fade, stars!
At dawn I shall win
I shall win, I shall win!

Kolom (VI): Terug naar Abraham?

2008-02-20T21:25:00.001+01:00

.
(Column naar aanleiding van een gesprekje in het programma De Ochtend op Radio Noord-Holland, 18-2-08)

Beleven wij een terugkeer naar traditionele religiositeit? Zal godsdienst wederom een dominante rol gaan spelen in het culturele leven?
Enkele berichten uit de krant. In de NRC-next van 7 februari las ik een artikel van Mohammed Benzakour, onder de titel: ‘Geert bedankt! Was getekend, Allah.’ Ondertitel: ‘Voortdurende islam-bashing van Wilders en consorten bewijst islam juist een dienst.’ Enkele zinnen: ‘Geen religie is de afgelopen jaren zo vaak negatief in het nieuws geweest als de islam. Maar negatieve aandacht is ook aandacht. En het begint zijn vruchten af te werpen.’ ‘De islam lijkt, tenminste in dit land, aan de vooravond te staan van een tweede islamitische Renaissance.’
Op de voorpagina van de Volkskrant las ik een dag later een artikel met als titel: ‘Katholieke vastentijd moet net zo ‘cool’ worden als ramadan.’ Enkele zinnen: ‘Het imago van de katholieke Vastenaktie moet worden opgepoetst. De katholieke kerk propageert daarom dit jaar de Vastenaktie als de ‘christelijke ramadan’. “Dat we een moslimterm gebruiken heeft ermee te maken dat ramadan een bekender begrip is bij jongeren dan de vasten”, zegt campagneleider Van der Kuil van de Vastenaktie, die woensdag begon.’
Op dezelfde pagina een klein bericht onder de kop: ‘Britse bisschop wil delen van sharia invoeren’ ‘De hoogste geestelijke van de Church of England, Rowan Williams, heeft een storm van kritiek geoogst door te zeggen dat het ‘onvermijdelijk’ lijkt dat delen van de sharia, de islamitische rechtsleer, in Groot-Brittannië worden ingevoerd.’
Tja, waarom ben ik licht verbijsterd wanneer ik dit allemaal lees? Wat verontrust me?
Is het vanwege de alsmaar toenemende religiegerelateerde berichtgeving in de media? Niet per se, al verbaast het me wel. Ik denk aan kranten van 20 jaar geleden. Was religie toen ook zo vaak voorpaginanieuws? Ik kan het me nauwelijks voorstellen.
Ook in de politiek bemoeit men zich weer met levensbeschouwelijke aangelegenheden. Zoals de discussie over het verbod op het dragen van de boerka. En hoe vaak gaan de debatten in de Tweede Kamer niet over de islam? De vraag mag worden gesteld hoe het ondertussen staat met de scheiding van kerk en staat.
Raak ik verontrust vanwege de kennelijk toenemende invloed van de islam in Europese samenlevingen? Ik geef toe, ik ben opgegroeid in een periode dat velen dachten dat religie definitief op haar retour was. Immigranten brachten dan wel een (voor ons) nieuwe godsdienst mee, maar uiteindelijk zouden ook zij inzien dat het een voorbije zaak betrof. Dachten we. Het is al enige jaren duidelijk dat dit een illusie was. Het tegenovergestelde lijkt het geval.
Ben ik verbijsterd vanwege het gemak waarmee de katholieke kerk zich optrekt aan de vitaliteit en het succes van de islam? Het hernoemen van een eeuwenoude katholieke traditie (de ‘vasten’) in termen van een andere, concurrerende godsdienst (een ‘christelijke ramadan’) geeft te denken over de beweegredenen. Is de katholieke kerk in paniek? Is zij opportunistisch bezig met het versterken van de eigen positie? Ruikt zij een kans om weer in de picture te komen?
Wat mij wellicht het meest verontrust is het feit dat niet-gelovigen of seculieren kennelijk geen aantrekkelijk, interessant, spraakmakend alternatief te bieden hebben. Wat is het seculiere antwoord op de hedendaagse vraag naar spiritualiteit en identiteit?
Ik ben niet tegen religie, integendeel, - zolang er maar geen goden en hiernamaals bij te pas komen en zolang van gelovigen niet wordt verlangd dat ze in sprookjes moeten geloven. Ik betreur dan ook de regressie naar premoderne wereldbeelden zoals die aan de basis liggen van alle traditionele godsdiensten. Vooral wanneer dat gebeurt bij gebrek aan beter.
Gaan wij cultureel-maatschappelijk weer gedomineerd worden door premoderne levensbeschouwingen? Als ik kijk naar de toenemende ruimte die zij innemen in het dagelijks nieuws en welke rol zij weer spelen in de politiek, dan is dat niet geheel denkbeeldig meer. Dit zou een aansporing moeten zijn om werk te maken van eigentijdse alternatieven!

db (vanaf 30 januari 2008)

2008-01-30T13:05:00.006+01:00

.
23 februari 2008

Over Harrie’s ontwikkeling valt vooral te zeggen dat ik me verwonder. Verwondering over de geweldig snelle ontwikkeling. Met name in taal. En hoe hij daardoor steeds weer verandert, als persoontje en in wat hij met de wereld om hem heen doet, hoe deze steeds meer tot zijn beschikking komt, zich ermee relateert, om te exploreren. Alsof er steeds meer luikjes open gaan. Alsof steeds meer mogelijkheden een optie worden, - mogelijkheden die eerder simpelweg niet aanwezig waren. Een opschuivend plafond in zijn bewustzijn. Ik heb de neiging te blijven hangen in hoe hij telkens weer is, en hij gaat verder, alsmaar verder. Een worden dat maar niet ophoudt.
Het heeft weinig zin om de verschillende taalveroveringen nog te noemen. Te veel en te snel om op te noemen. En dat terwijl hij een half jaar geleden nog nauwelijks een woord sprak... Er gebeurt een wonder terwijl ik er bij sta! Tegelijk realiseer ik me hoe ingewikkeld taal eigenlijk is. Dat we dat ooit als mensheid ontwikkeld hebben!

Om toch enkele taalveroveringen te noemen, - ik kan het niet laten; en over een paar weken zal ik ze vergeten zijn, helaas...
Zoals het gebruik van woorden als ‘bijna’ en ‘moeilijk’, - toch geen eenvoudige woorden. Zoals de zelfcorrecties die hij kennelijk pleegt in wat hij zegt door wat hij hoort (niet meer ‘oli’ maar ‘olifant’, en niet meer ‘boei’ maar ‘mooi’, - beetje jammer, want de eerste versies vind ik leuker). Zoals het beginnen te bezigen van verbuigingen en vervoegingen: ‘van oma had [gehad]’, ‘lopen/loop’, ‘dees schaap’. Zoals het zich een voorstelling kunnen maken bij een naam (‘oma en opa van de molen’), bij wat er eerder die dag is gebeurd, en onthouden dat we straks iets gaan doen (‘vliegtuig kijken’, en als je het vergeet, krijg je het te horen). Zoals zoekspelletjes: hij stopt zijn handjes onder een stripboek. Harrie: ‘hand weg?!’, waarna ik ernaar op zoek moet. Is het niet geweldig? Zoals de kleine gesprekjes die we beginnen te voeren; hij vraagt al van alles, en wij kunnen het hem ook doen. Nog geen waarom-vragen, maar vragen om iets te doen, te hebben of te weten. En dat gaat maar door!

Verder begint hij interesse te krijgen voor letters, al zeggen ze hem nog zo goed als niets. Hetgeen wellicht maar beter is: als je eenmaal letters ziet, kun je ze moeilijk niet meer zien. Nu is een ‘H’ nog een trapje en een ‘X’ een molen. Ook kan hij nog koken met plastic letters, samen met houten stukjes wortel, tomaat, zout en peper: een lekker soepje! De enige letter die hij tot nu toe herkent is de ‘O’ (overigens komt ook de ‘Q’ ervoor in aanmerking).

20 februari 2008

Heb helaas weinig tijd. Te weinig om te schrijven wat ik zou willen. Naast werk en gezinsleven blijft er vaak niet veel over, of ik ben te moe.
Toch wil ik (als het kan) elke dag iets doen aan mijn projecten, al is het maar een half uur. Om er in te blijven. Om enige discipline te houden. En continuïteit.
Ik raak gemakkelijk de draad kwijt, als ik enkele dagen helemaal niets heb kunnen doen. Te meer daar het (betaalde) werk dat ik doe mijn volle aandacht vergt; anders wordt het niks. Een soort topsport, - zo ervaar ik het.
Als ik er eenmaal uit ben, kost het me vaak veel moeite om weer in de begeestering van mijn projecten te geraken. Vervelend. Alsof ik naar een andere wereld moet migreren. (Als ik zou doen wat in allerlei ‘feel good’-spiritualiteit wordt gezegd, zoals ‘go with the flow’ en ‘laten gebeuren wat er gebeurt’, dan zou er helemaal niets terecht komen van mijn projecten.) Na een onderbreking duurt het soms enkele dagen voordat ik de draad weer kan oppakken. Daarom is het beter elke dag iets te doen, zo merk ik, ook al is maar het heel kort.
Maar ja, wat kun je doen in een half uur?
Ik zal vormen moeten bedenken, schrijfmallen, een format voor korte inspanningen. Zoals het doen van de tai chi vorm. Dat hoeft niet veel tijd te kosten.
Overigens zou ik evenmin al mijn tijd aan schrijven willen besteden. Ik wil niet los van het dagelijks leven komen te staan: belangrijke voedingsbron en toetssteen. Het leven zelf beschouw ik als mijn enige echte goeroe. Lastig soms om zijn lessen te verstaan...
Maar goed, af en toe wat meer tijd voor schrijven zou niet gek zijn; 3 à 4 uur per dag bijvoorbeeld.
Ik doe mijn best om mijn projecten en ‘werk’ (breed opgevat: cursussen, workshops, trainingen, maar ook leesgroepen en filosofisch café) zoveel mogelijk op elkaar af te stemmen, maar goed, dat is slechts gedeeltelijk mogelijk.
Soms wens ik geheel bevrijd te zijn van de gevoelde ‘must’ om aan projecten te werken. Gewoon werken om het nodige geld te verdienen, en verder vooral aangename dingen doen, met gezin, vrienden, etc. Helaas zit mijn leven niet zo in elkaar. Ik zou er erg ongelukkig van worden.

16 februari 2008

Ben enkele weken geleden begonnen met een cursus tai chi. Dinsdagavond les en elke dag de vorm oefenen. Per les leren we nieuwe posities, totdat we de vorm compleet hebben, maar dat duurt nog even. Vervolgens wordt die vorm alsmaar verder verdiept.

Wat bevalt me aan tai chi?

Tai chi verlegt het zwaartepunt van mijn aandacht van denken naar lichamelijke beleving. Letterlijk: hoe zit ik in mijn lijf?

Als je tai chi opvat als een taoïstische praktijk, als taoïsme in de praktijk, dan valt me een verschil op met filosofie als ‘manier van leven’. Tai chi is niet het leven zelf maar ‘slechts’ een oefening. Klinkt evident, maar is het dat ook wanneer je het vergelijkt met filosofie? Filosofie heeft de neiging zich groter dan het leven te denken, zichzelf als oppermachtig op te vatten, want alles denkend. Een misvatting, uiteraard, maar toch: de magie van het denken verleidt ertoe.
Tai chi zou natuurlijk mijn lust en mijn leven kunnen worden, maar de activiteit zelf valt moeilijk te verwarren met het leven zelf. De tao van het leven is uiteraard veel groter dan de beoefening van tai chi. Goed om me te realiseren: filosofie is ook maar zo’n soort oefening.

Het is evident dat er naast tai chi ook nog andere, vergelijkbare disciplines bestaan. Neem yoga of karate. Kunnen ook als spirituele praktijk worden beoefend. De vraag welke van die disciplines de beste is, is onzinnig. Hooguit kun je je afvragen welke discipline het beste bij je past. Tai chi past nu bij mij, eerder niet. Daarnaast beoefen ik zitmeditatie. Het bijt elkaar allerminst, integendeel. Anderen zullen zich op hun plaats voelen in weer andere praktijken. Allemaal prima.

Een discipline als filosofie heeft de neiging zich concurrerend op te stellen. Zoals ook (monotheïstische) godsdiensten dat doen. Waar ligt dat aan? Wellicht heet het verschil met tai chi: waarheid, en het geloof erin. In filosofie, evenals in (monotheïstische) godsdiensten, speelt de vraag naar waarheid een hoofdrol. Deze vraag is het vehikel, het voertuig in de filosofische zelfverwerkelijking en in monotheïstische verlossing.
Geloof in (het belang van) waarheid wordt als onontbeerlijk voorgesteld in het streven naar geluk. Zei Jezus niet: ik ben de weg, de waarheid en het leven? Alles wat hij gezegd heeft werd als waarheid voorgesteld waarin men diende te geloven, wilde men heil genieten. En zei Socrates niet: wie het goede kent, kan niet anders doen dan het goede? Impliceert dit niet eveneens een geloof in waarheid, als sleutel tot het goede leven?
Nadeel: bij waarheid ontstaat de vraag: wat is waar en wat niet? Deze vraag hoort bij het zoeken zelf. Wie bij voorbaat zegt dat het ook anders kan zijn en het eigenlijk niet uitmaakt wat je denkt, gaat het niet om waarheid.
In tai chi (evenals in zen) is waarheid niet de kwestie; de invalshoek is ervaring, lijfelijkheid, beleving.

Wat ik interessant vond om te horen bij de introductie was dat in het vroegere China families hun eigen tai chi vorm hadden. Ook binnen deze ene discipline bestonden (en bestaan) dus variaties.
Het ontwikkelen van een tai chi vorm was een lang proces. Volgens de verhalen hebben degenen die later bekend werden als meester eerst heel lang dieren geobserveerd, zoals de kraanvogel en de slang, om te zien hoe zij bewegen, hoe zij zich verdedigen etc. Gaandeweg hebben zij die observaties vertaald in wat werkt voor mensen. En daarmee stopte het niet. Nieuwe meesters hebben de vorm verder ontwikkeld.
Hoe ziet een dergelijk proces eruit wanneer je voor tai chi filosofie invult?

De vorm die je in een tai chi school leert en inoefent is een vorm die je je leven lang kunt verdiepen. Al doende ontdek je hoe in je lijf zit en ook in je geest (in de ‘filosofie’ van tai chi wordt niet echt een onderscheid gemaakt tussen beide.) De vorm (de serie posities) is kort (38, als ik het me goed herinner), maar zij kan telkens weer worden herhaald, en die herhaling heeft zin.

Tai chi is op verschillende manieren op te vatten, dient meerder doeleinden: gezondheid, zelfverdediging, spirituele oefening; het is ook een kunstvorm, een soort dans. Zou iets soortgelijks voor filosofie als ‘manier van leven’ kunnen gelden?

In tai chi speelt ‘leegte’ een grote rol. Geest en lichaam leegmaken. Dezelfde soort leegte als in zitmeditatie: ruimte, relatieve afstand, kunnen loslaten. Met andere woorden: hoe mezelf losjes in beheer te krijgen? Met ruimte voor humor en zelfrelativering. In tai chi: een mobiele geest oefenen, door in de beweeglijkheid van het lichaam te gaan zitten. Doel, of beter, om te oefenen: een opgeruimd gemoed. In de oefeningen kom ik tegen wat me bezighoudt of obsedeert, kom ik tegen wat me verhindert om met volle aandacht in het hier en nu te zijn.

Jezelf losjes in beheer hebben: het doet me denken aan het belang van persoonlijk meesterschap in Grieks-Romeinse levenskunstfilosofie. Zelfs met hindoeïsme valt zo een link te leggen: het lichaamsbewustzijn onder het juk brengen van een vrije geest. Allemaal kort door de bocht, uiteraard. Om verder uit te werken.

Een filosofie ontwerpen als een tai chi vorm: dat is waar deze praktijk me toe inspireert!

8 februari 2008

Beleven wij een retour naar traditionele religiositeit? Zal godsdienst wederom een dominante rol gaan spelen in het culturele leven?

Enkele berichten uit de krant.

In de NRC-next van gisteren een artikel van Mohammed Benzakour, onder de titel: ‘Geert bedankt! Was getekend, Allah.’ Ondertitel: ‘Voortdurende islam-bashing van Wilders en consorten bewijst islam juist een dienst.’ Enkele zinnen: ‘Geen religie is de afgelopen jaren zo vaak negatief in het nieuws geweest als de islam. Maar negatieve aandacht is ook aandacht. En het begint zijn vruchten af te werpen.’ ‘De islam lijkt, tenminste in dit land, aan de vooravond te staan van een tweede islamitische Renaissance.’

Op de voorpagina van de Volkskrant van vandaag een artikel met als titel: ‘Katholieke vastentijd moet net zo ‘cool’ worden als ramadan.’ Enkele zinnen: ‘Het imago van de katholieke Vastenaktie moet worden opgepoetst. De katholieke kerk propageert daarom dit jaar de Vastenaktie als de ‘christelijke ramadan’. “Dat we een moslimterm gebruiken heeft ermee te maken dat ramadan een bekender begrip is bij jongeren dan de vasten”, zegt campagneleider Van der Kuil van de Vastenaktie, die woensdag begon.’

Op dezelfde pagina een klein bericht onder de kop: ‘Britse bisschop wil delen van sharia invoeren’ ‘De hoogste geestelijke van de Church of England, Rowan Williams, heeft een storm van kritiek geoogst door te zeggen dat het ‘onvermijdelijk’ lijkt dat delen van de sharia, de islamitische rechtsleer, in Groot-Brittannië worden ingevoerd.’

Tja, waarom ben ik licht verbijsterd wanneer ik dit allemaal lees? Wat verontrust me?

Is het vanwege de alsmaar toenemende berichtgeving in de media met religie in de hoofdrol? We lijken er gewoon aan te raken dat religie wederom een belangrijke rol speelt in het cultureel-maatschappelijke leven. Zelfs een areligieuze krant als de Volkskrant schrijft erover op de voorpagina. Was dit 20 jaar geleden denkbaar geweest? En de media staan hierin niet op zichzelf.

Ook de politiek lijkt afscheid te hebben genomen van niet-bemoeienis met levensbeschouwelijke aangelegenheden. Denk aan de discussie over het verbod op het dragen van de boerka. De islamofobie van Geert Wilders is de luidkeelse exponent van de hernieuwde belangstelling van de politiek voor religie. En andersom? Wat is de betekenis van het feit dat twee van de drie huidige regeringspartijen expliciet religieus zijn? De vraag mag worden gesteld hoe het staat ondertussen met de scheiding van kerk en staat.

Raak ik verontrust vanwege de kennelijk toenemende invloed van de islam in Europese samenlevingen? Ik geef toe, ik ben opgegroeid in een periode dat velen dachten dat religie definitief op haar retour was. Immigranten brachten dan wel een (voor ons) nieuwe religie mee, maar uiteindelijk zouden ook zij inzien dat religie een voorbije zaak is. Het zou misschien enkele generaties duren, maar toch: religie zou tot de verleden tijd gaan behoren. Dachten we. Het is al enige jaren duidelijk dat dit een illusie was. Het is eerder andersom: religie is terug van weg geweest. Of beter: zij verstevigt (weer) haar oude rol. Dat geldt met name voor de islam. Deze godsdienst is zelfs trendsettend.

Ben ik licht verbijsterd vanwege het gemak waarmee en hoe de katholieke kerk zich optrekt aan de vitaliteit en het succes van de islam? Het hernoemen van een eeuwenoude katholieke traditie (de ‘vasten’) in termen van een andere, concurrerende godsdienst (een ‘christelijke ramadan’) geeft te denken over de beweegredenen. Is de katholieke kerk in paniek? Is zij opportunistisch bezig met het versterken van de eigen positie? Ruikt zij een kans om weer in de picture te komen?

Wat mij wellicht het meest verontrust is het feit dat niet-gelovigen of seculieren kennelijk geen aantrekkelijk, interessant, spraakmakend alternatief te bieden hebben. Ik ben niet tegen religie, integendeel. Wel maak ik bezwaar tegen de regressie naar premoderne wereldbeelden zoals die aan de basis liggen van de traditionele religies. Vooral wanneer dat gebeurt bij gebrek aan beter.

De islam groeit (volgens het CBS is het aantal bekeerlingen in Nederland de laatste jaren gegroeid tot 12.000). Christelijke kerken bundelen hun krachten (denk aan de PKN), roeren de trom en proberen ‘cool’ te worden, om mensen binnen te halen. En verder blijft het stil. Er bestaat wel zoiets als humanisme, maar wat heeft dat te bieden? In ieder geval is het geen partij in de strijd om de spirituele aandacht van burgers.

Gaan wij cultureel-maatschappelijk weer gedomineerd worden door premoderne levensbeschouwingen? Als ik kijk naar de toenemende ruimte die zij innemen in het dagelijks nieuws, dan is dat niet geheel denkbeeldig meer. Dit zou toch een aansporing moeten zijn om werk te maken van eigentijdse alternatieven!

30 januari 2008

Zondagavond naar introductieles tai chi geweest. In de Kerkstraat, vlakbij de Amstel. De tai chi school die daar nu zit bleek ook de cursus te hebben verzorgd die ik jaren geleden in de Kosmos heb gevolgd. Klein wereldje. Terwijl er toch veel plekken zijn in Amsterdam waar je aan tai chi kunt doen! Toeval? De voornaamste reden waarom ik in mijn zoektocht op het internet bij deze school bleef hangen, was omdat zij parallelle cursussen aanbieden, zodat ik af en toe ook op een andere avond kan.

De sfeer beviel me. Open, toegankelijk, geen onnodige plichtplegingen. We waren met een klein groepje: twee docenten en vier geïnteresseerden. Er werd het een en ander verteld over tai chi en we deden wat er in de eerste les zou gaan gebeuren.

Bij het doen van de eerste posities herinnerde ik me hoe het ook al weer ging. Al moet ik zeggen: dat was niet voor lang; de derde positie zat al niet meer in mijn systeem... Maar goed, het was dan ook ruim twintig jaar geleden dat ik voor het laatst de vorm deed.

Eerder vond ik tai chi te langzaam. Ik deed liever karate: snel, krachtig, explosief. Al was zo’n les een forse inspanning, ik kwam er altijd fris en energiek vandaan. Ook ben ik een poosje bezig geweest met aikido. Zit qua inspanning tussen tai chi en karate in. Beviel me uiteindelijk minder; teveel nadruk op behendigheid, - althans, zo herinner ik me lessen.

Een hernieuwde kennismaking met tai chi dus. Wat me aansprak in de introductie was de aandacht van de docenten voor de verschillende aspecten ervan: tai chi is een ‘martial art’, maar ook een bewegingskunst, en een spirituele oefening. Met name dit laatste was de reden om weer eens op zoek te gaan.

Levenskunst blijft teveel filosofie. Met eenzijdige nadruk op denken en spreken, eventueel gecombineerd met lezen en schrijven. Door werk van Hadot ben ik deze activiteiten gaan zien als mogelijke ‘oefeningen van de geest’, - zoals hij laat zien in de praktijk van levenskunstfilosofen in de Oudheid. Dat sprak me bijzonder aan, en nog steeds. Inderdaad, filosofie hoeft niet louter een conceptuele bezigheid te zijn, ook al is zij dat in de moderne tijd meer en meer geworden. Een andere opvatting van filosofie is mogelijk: als ‘manier van leven’. Zelfs theorie kan een praktijk zijn, met het oog op het inoefenen van een levenshouding die nodig is voor een goed of mooi leven. Filosofie als een spirituele weg.

Ik juich de renaissance van deze aloude filosofieopvatting zeer toe, en wil er het mijne aan bijdragen. Toch blijft het allemaal erg hoofdelijk. Was dat ook zo in de Grieks-Romeinse levenskunstscholen? Bij Hadot lees ik niets over geestelijke of spirituele oefeningen die het lichaam erin betrekken. Er is bijvoorbeeld wel sprake van een vorm van meditatie (Grieks: ‘meletè’), maar dat betrof vooral het in herinnering roepen van en een bezinning op basisopvattingen en leefregels. Een soort geregelde reminder dus. Of zelfinprenting, zo je wilt. Er was geen sprake van meditatieve praktijken zoals we die uit Oosterse tradities kennen waarin het hele lijf meedoet. Bijvoorbeeld door dagelijkse handelingen (zoals zitten, lopen, theedrinken etc) uitgangspunt te maken voor oefening in aandacht. Door lichamelijke oefening (hatha yoga, tai chi). Of door zang (mantra’s). Misschien werden dit soort oefeningen door Griekse en Romeinse filosofen wel gedaan, maar dan ben ik er nog niets over tegengekomen in de literatuur.

Ik wil de praktijk van het filosoferen niet kwijt, maar aanvullen met praktijken die mijn aandacht uitbreiden naar de rest van mijn lichaam. Ben daarom opnieuw begonnen met zitmeditatie en nu dus ook tai chi. (Behalve in deze praktijken ben ik geïnteresseerd hoe zenboeddhisme en taoïsme een hedendaagse levenskunst zouden kunnen verrijken.)

Waarom tai chi, en niet hatha yoga bijvoorbeeld? Wel, ik zocht naar een manier om iets te doen met taoïsme, aangezien de levenshouding die ik tegenkom in de teksten van Lao Tze en Chuang Tze mij zeer aanspreekt: speels, seculier, ongrijpbaar, uitingen van crazy wisdom. Dat heb ik niet met de spirituele omgeving van hatha yoga: mij te ascetisch en levensvijandig. Ik heb niets met levensovertuigingen die wensen te ontsnappen aan het leven, die een hiernamaals belangrijker achten dan het aardse leven of die voor zichzelf het ‘rad van dood en wedergeboorte’ zoeken te stoppen. Laat mij nog maar honderdduizend keer leven! Ik heb geen enkele behoefte om het aardse leven iets kwalijk te nemen; als er iets mee mis is zullen we vooral naar onszelf moeten kijken.

In een boek van Patricia de Martelaere las ik dat tai chi kan worden beschouwd als oefenplek voor een taoïstische levenshouding. En dat leek me uitermate plausibel. Dat ik daar niet eerder op was gekomen. Als taoïsme ter sprake komt in een les, illustreer ik het meestal aan de hand van tai chi ‘principes’, zoals leeg worden. Maar goed, soms duurt het even voordat je voor de hand liggende koppelingen maakt. Vandaar. Volgende week dinsdagavond beginnen de lessen. Ik verheug me erop.

Ora-kélen # 339

2008-01-30T09:53:00.001+01:00

.
Opwaarts mobiel
De metafysische berg bestijgen
Komma
En dan het laagtepunt waarderen
Met de aanblik van een dreunende stad
Inderdaad
Dat weegt allemaal geen drol

Kolom (V): De seculiere vraag naar religie

2008-01-21T13:51:00.001+01:00

.
(Column naar aanleiding van een bijeenkomst van het filosofisch café in Hotel de Filosoof, 20-1-08)

Wat betreft levensbeschouwing noem ik mijzelf seculier en niet atheïstisch. Het laatste vind ik teveel eer voor iets waar ik geen affiniteit mee heb: het dienen van een god of goden. Bovendien is het een negatieve term. Als atheïst ben je iets niet. Okay, maar wat dan wel? In de aanduiding ‘seculier’ kan ik mij prima vinden: het leven opgevat als aards en tijdelijk. De term heeft betrekking op de wereld van onze dagelijkse ervaring, een werkelijkheid die permanent in verandering is.

Toch merk ik een behoefte aan religie. Religie begrijp ik dan breder dan godsdienst. Een godsdienst is wel een religie, maar niet alle religies zijn godsdienstig. Er zijn ook religies, zoals het boeddhisme, waarin goden geen of slechts een ondergeschikte rol spelen. Om religie serieus te nemen als menselijk fenomeen en om het kind niet met het badwater weg te gooien, zullen we religie los moeten weken uit haar identificatie met godsdienst, - iets waar veel seculieren louter negatieve associaties mee hebben. Waaraan heb ik dan behoefte als het gaat om religie?

Ik vat religie op als een herverbinden. Opnieuw verbinden wat eigenlijk al een geheel is, maar uit elkaar is komen te liggen. Religie om te herstellen van vervreemdingen.
Ik denk aan het herverbinden van mijzelf met het bestaan als geheel. Het is conditie sine qua non voor mijn bestaan als mens. Toch kan ik mij als cultureel wezen gemakkelijk loswanen van dat geheel, er geen rekening mee houden. De natuur is dan slechts omgeving ten behoeve van eigen gebruik. Religie kan het besef cultiveren deel te zijn van een oneindig geheel, de kosmos. (Persoonlijk zet ik deze verhouding het liefst in evolutionair perspectief: het besef dat wij het product zijn van een proces dat reeds miljoenen jaren gaande is en dat wij omringd worden door andere voortbrengselen van datzelfde proces: dieren en planten.)
Hetzelfde geldt voor de samenleving, de gemeenschap aan mensen. Hoe zou ik zonder kunnen leven? Toch leeft deze geïndividualiseerde tijd met de illusie dat we het in ons eentje zouden moeten kunnen redden. Alsof ik mijzelf genoeg ben. Religie zorgt voor herverbinding met anderen, minstens met geestverwanten, en wellicht ook breder, mits zij in haar referentiekader die openheid bepleit.
Ook biedt religie ruimte aan herverbinden in generationele zin. Bijvoorbeeld door aandacht te besteden aan cruciale gebeurtenissen als geboorte en dood. Ik ben immers onbestaanbaar zonder mijn voorouders. En dat geldt ook voor nageslacht. Ik ben schakel in een levensketen, ook al besef ik dat niet dagelijks.
Tenslotte meen ik dat religie gelegenheid kan bieden om voor herverbinding te zorgen waar het mijzelf als persoon betreft. Zeg maar: hoofd en de rest van het lichaam. In onze cultuur is de neiging groot om geest en lichaam als een tegenoverstelling te presenteren en ook te beleven, terwijl zij welbeschouwd een eenheid vormen. Iets soortgelijks gebeurt in arbeidsdeling: slechts een aspect van menszijn wordt benut. In het leven van een filosoof bijvoorbeeld krijgt denken veel aandacht. Deze vereenzijdiging met slechts één aspect van menszijn vraagt om herstel, willen we onszelf als een geheel, als een ‘individu’ ervaren.

Nu zou je kunnen tegenwerpen dat in al deze herverbindingen reeds door tal van activiteiten wordt voorzien. Er zijn immers cursussen om te ontspannen. We organiseren onze eigen feesten. Er zijn activiteiten, zoals sport en muziek, waarin we iets gezamenlijks kunnen ervaren. Of simpelweg een boswandeling maken. Etc. Waarom dan nog religie?

Deze activiteiten zijn natuurlijk prima. Toch lijkt me dat een religie voordelen heeft. Zij maakt namelijk een toebehoren mogelijk, terwijl we anders op onszelf aangewezen blijven. In deze tijd worden we gedwongen om als autonome éénpitter te functioneren. We worden geacht zelf een eenheid aan te brengen in de veelheid aan invloeden, ervaringen, identiteiten etc. Naar buiten toe een veelheid, naar binnen toe één geheel, -althans, dat zou mooi zijn. Het komt evenwel allemaal op mijzelf aan. Is dat vol te houden? Ligt de nadruk zo niet teveel op het individu? Werkt dat niet juist vervreemding in de hand?
Als gemeenschap van geestverwanten biedt religie een omgeving die individu-overstijgend is, waardoor niet alles meer van mij alleen afhangt. Bovendien bestaat zij in een continuïteit waarmee ik me kan engageren, - wat de vrijblijvendheid overstijgt.
Een ander voordeel van religie is dat zij tradities vormt welke inspirerend kunnen werken, als een vindgroeve aan ervaringen, opvattingen en discussies.
Een belangrijk voordeel van religie is ook haar ervaring met vieren! In alle religies is dit terug te vinden. Religie stelt in staat om een herverbinding niet alleen te beseffen maar ook te vieren, - misschien wel de beste manier om dit herverbinden daadwerkelijk te maken.
Het zou goed kunnen dat herverbinden ook gebeurt in een café of op het sportveld, maar het is dan een bijkomend en toevallig effect. Religie is de omgeving bij uitstek om kunstmatige scheidingen te transcenderen en vervreemdingen te herstellen, juist omdat het haar kernactiviteit is: zij is erop ingericht. Religie ontwikkelt rituelen en andere praktijken (zoals zang en meditatie) die herverbinden tot doel hebben.

Religie heeft dus iets te bieden. Probleem is dat ik geen enkele bestaande religie in aanmerking vind komen voor wat ik van religie verlang. Alle bestaande religies hebben hun oorsprong in premoderne tijden. Hun referentiekader is erdoor getekend, vastgelegd in hun kernopvattingen en hun heilige geschriften. Deze basis lijkt me moeilijk zodanig te hervormen dat religies alsnog up to date kunnen worden gemaakt. Het is als de hardware van een computer: aanpassingen stuiten uiteindelijk op structurele grenzen. Om de nieuwste software te kunnen benutten, zul je op een gegeven moment een nieuwe computer moeten kopen. Mij lijkt dat hetzelfde het geval is met religies. Hun premoderne onderbouw maakt hen ongeschikt voor hedendaagse seculieren. In ieder geval voel ik me er niet in thuis.
Ik zou daarom willen dat nieuwe religies tot ontwikkeling komen die recht doen aan mijn vragen, behoeften en verlangens als seculier. Bestaande religies dwingen tot regressie. Het wachten is op een nieuwe generatie religies: religies niet zozeer met een verleden, maar met toekomst!

Kolom (IV): Kan genieten de aarde redden?

2008-01-15T16:11:00.000+01:00

.
(Column naar aanleiding van een gesprekje in het programma De Ochtend op Radio Noord-Holland, 14-1-08)

Sinds enige jaren bestaat de Slow Movement: een pleidooi om alles langzamer te doen. Het begon met een protest tegen de opening van een McDonald’s restaurant in Piazza di Spagna in Rome. Dit leidde tot de oprichting van Slow Food (in tegenstelling tot Fast food) in 1989. Slow Food staat voor gezond leven, genieten en diversiteit, en keert zich tegen de standaardisering en industrialisering van ons eetmenu. Het internationale symbool voor dit initiatief is de slak.
Het bleef niet bij Slow Food. Er volgden Slow Travel, Slow Shopping, Slow Work, om er enkele te noemen. Het leidde zelfs tot de creatie van ‘The World Institute of Slowness’ met als doel een Slow Planet. Een vruchtbaar idee kennelijk.
Alles mag langzamer dus, als tegenwicht tegen de alsmaar versnellende wereld. De algemene gedachte bij Slow is dat we onszelf voorbij lopen; we genieten niet, maar haasten ons door het leven. Kortom: de wereld draait dol. Met negatieve gevolgen, niet alleen voor onszelf, maar ook voor het milieu en de leefomstandigheden van arbeiders in de Derde Wereld.
Een mission-statement van Slow Food dat op internet circuleert geeft het aardig weer: “Slow Food is een onafhankelijke organisatie die zich inzet voor lekker, puur en eerlijk eten. We geloven in het recht op het genieten, in eten met een goede smaak die wortelt in de gastronomische traditie. We zetten ons in voor een voedselproductie waarin rekening wordt gehouden met het welzijn van het milieu, de planten, de dieren en onze eigen gezondheid. En we vinden dat de voedselproducenten daarvoor een redelijke prijs betaald moeten krijgen.” Het is niet vreemd dat een aantal Slow-initiatieven geassocieerd wordt met de andersglobalisten-beweging.
Wat heeft dit allemaal te betekenen? De aandacht voor genieten in de Slow Movement spreekt me aan. Vaak krijgen consumentisme en hedonisme de schuld van milieuellende en sociale verloedering. Het alternatief wordt dan in negatieve termen geformuleerd: ‘consu-minderen’ en sober leven. Niet echt aantrekkelijk. Het heeft me nooit erg aangesproken.
Ook lijkt het me geen effectieve strategie. Weinig mensen zullen vrijwillig kiezen voor consuminderen. Het riekt teveel naar armoede, naar schaarste, naar calvinistische zuinigheid. Alsof genieten opnieuw in de ban moet worden gedaan. Terwijl we voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid ons kunnen verheugen in overvloed, en in principe voor iedereen (al moet er dan nog wel iets veranderen). De eis van minder en zuinig zal niet werken. Wat dan wel?
Het aanprijzen van de kunst van het genieten lijkt me een goede strategie. Probleem met het huidige consumentisme is immers niet dat mensen teveel genieten maar te weinig. We kopen veel, maar genieten we er ook van? Genieten wordt verward met hebben. En zoals bekend, leidt de focus op hebben tot steeds meer willen hebben. En dus, óp naar het volgende hebbeding. Als een Don Giovanni in de supermarkt. Maar hebben we er ook van genoten?
Genieten is een kunst die je kunt oefenen. De vader van hedonisme, Epicurus, wist het al: we verwachten het verkeerde van genieten. Genieten hangt niet af van veel of groot, maar is een kwestie van instelling. Wie niet kan genieten van een droge boterham en een glas water, kan het ook niet van een Bourgondische maaltijd.
De kunst van het genieten is gemakkelijk, maar je moet er wel wat voor doen en laten. Er valt veel te genieten, elke dag weer, mits we er aandacht voor hebben. En daar zit de sleutel: aandacht. Het hangt er niet zozeer van af wat we doen of meemaken, maar eerder hoe. Dit simpele recept heeft een belangrijke vijand: haast, stress, rusteloosheid, versnippering. Dat zouden we dus moeten laten: tien dingen tegelijk doen.
Kan de aarde gered worden door de kunst van het genieten? Ik zou mezelf belachelijk maken wanneer ik daarop volmondig ja zou zeggen. Maar het zou kunnen helpen. Immers, wanneer we meer zouden genieten, zouden we minder behoefte hebben om alsmaar meer te kopen, en daarmee minder vervuilen. Ook kan ik mij voorstellen dat wanneer je geniet van het leven, je behoedzamer omgaat met wat ons leven mogelijk maakt, namelijk Moeder Natuur. Bovendien zouden we dan minder de neiging hebben om ons geluk alsmaar elders te zoeken; het ligt immers binnen handbereik. Want wat is genieten? Ik zou zeggen, genieten is iets met volle aandacht doen. En dan is Slow zo gek nog niet.

db (vanaf 11 januari 2008)

2008-01-11T22:21:00.000+01:00

.
13 januari 2008

Afgelopen week twee exposities bezocht waarvan ik me afvraag of zij meer waren dan uitstallingen van historische curiosa.
. Andy Warhol: Other voices, other rooms (Stedelijk Museum Amsterdam)
. Vreemde dingen: Surrealisme en design (Boymans van Beuningen Rotterdam)

Op de Warhol-expo waren vooral films en video’s te zien. Wat me beviel was de opmerkelijke presentie van de kunstenaar. Zijn houding: volstrekte acceptatie jegens anderen en wat er gebeurde, - alsof hij nergens een oordeel over had en voor alles nieuwsgierig was. Tegelijk was er geen enkel werk dat me bij is gebleven. In een van de zalen stonden tientallen monitoren opgesteld met televisieafleveringen die Warhol maakte voor New Yorkse kabelzenders. Wat mijn aandacht trok, was het optreden van Warhol; wat er allemaal gezegd werd door de geïnterviewden beklijfde niet. Iets soortgelijks ervoer ik bij de vele filmfragmenten: het enige dat me eraan kon boeien was de houding van degene die ze gemaakt had. Ik heb me overigens niet verveeld. Het was alsof ik door een enorm droomlandschap zwierf; ook mijn dromen weet ik mij zelden te herinneren.

De expositie in Boymans viel me tegen; wellicht omdat ik er meer van had verwacht. Het surrealisme heeft me altijd bijzonder gefascineerd, - daar ligt het niet aan. Het meeste van het werk had ik al eerder gezien, soms al meerdere malen. Nu hoeft dat helemaal geen bezwaar te zijn. Sommige kunstwerken blijven immers het bekijken waard, ook al heb je ze al vaak gezien. En dat was nu juist wat me teleurstelde in het werk dat tentoongesteld stond in ‘Vreemde dingen: Surrealisme en design’: het was niet meer verrassend en verloor daarmee vrijwel elke impact. Vreemde dingen zijn niet langer vreemd wanneer je ze eenmaal kent.

Ik noem enkele ‘hoogtepunten’ in de tentoonstelling:
. het flessenrek van Marcel Duchamp
. Cadeau (strijkijzer met tapijtnagels beplakt) van Man Ray
. de buste van Venus (met verwisseling van neus en oor) van Salvador Dali
. de Mae West Lips Sofa (een sofa in de vorm van fel rode lippen) van Dali/Edward James
. Het raadsel van Isidore Ducasse (in lap stof en met touw ingepakte naaimachine) van Man Ray
. Witte lustopwekkende telefoon (telefoon met hoorn in de vorm van kreeft) van Dali
. Tafel met vogelpoten van Meret Oppenheim
. een beklede kruiwagen van Oscar Dominguez

Raakte het me? Vond ik het mooi of ontroerend? Zette het me op het verkeerde been? Déjà vu, verder kwam ik niet. Grapjes die geen grap meer zijn, omdat ze niet meer verrassen. Gedateerde humor. Het was alsof er slechts weetjes aan me voorbijtrokken. Voornamelijk kunsthistorisch van belang. De tentoonstelling was overigens mooi en vrolijk ingericht. Als een soort minipretpark, afgestemd op de esthetische toerist.

Vraag die bij me opkwam: als een werk bij herhaalde bezichtiging niet meer boeit, is het dan wel kunst? Of verwacht ik dan het verkeerde van kunst?

Voor beide exposities gold: over de voorwerpen, schilderijen, films, etc zullen vast tal van leuke anekdotes te vertellen zijn (hetgeen ook gebeurde in rondleidingen en documentatie), maar als de werken alleen daardoor interessant worden, wat is dan het verschil tussen een kunstwerk en een historisch of andersoortig curiosum? Wat is het verschil dan met een aangespoelde walvis of de wrakstukken van een neergestort vliegtuig, om maar iets te noemen?

Kennelijk verwacht ik van kunst dat zij mijn ervaring verrijkt. Dat het zien van kunst een verschil maakt, en niet slechts een zintuiglijke prikkeling teweeg brengt die je bij de volgende alweer vergeten bent, - zoals je ook zappend een uur voor tv kan doorbrengen.

11 januari 2008

Afgelopen maandag weer eens naar het Shambhala-centrum geweest. Ik had me voor dit jaar voorgenomen meer aan spiritualiteit te gaan doen. Opnieuw. Niet alleen theoretisch, maar vooral ook praktisch dus. Ik zag op internet dat er een Open Avond was, met lezing en meditatie. Een goede gelegenheid om de draad weer op te pakken.

Twintig jaar geleden kwam ik regelmatig in het Shambhala-centrum (dat toen anders heette: Dharmadhatu), - een Amsterdamse nederzetting van een wereldwijd netwerk dat in het leven was geroepen door Chögyam Trungpa, boeddhistisch leraar, ooit gevlucht uit Tibet na de Chinese inval. Het weerzien na zo’n lang interval dwong me om me af te vragen wat er in de tussentijd is veranderd. Hoe anders zat ik daar ooit, twintig jaar jonger... Om nostalgisch van te worden. En ook weer niet. Ik weet niet of ik weer een twintiger zou willen zijn. Erg veel verwarring in die tijd. Bespeeld door driften en begeerten, en fors gedesoriënteerd over zin en het leven überhaupt. Terugdenkend heb ik vooral gemengde gevoelens.

In die tijd hield ik me intensief bezig met Oosterse religie en spiritualiteit. Met name boeddhisme en hindoeïsme. Ik las er veel over. In India (1985) heb ik me er drie maanden lang in verdiept in een soort participerend onderzoek. Ook woonde ik allerlei rituelen en erediensten bij, hier in Amsterdam. Bijvoorbeeld in de huistempel van Hara Krishna-adept Hayesvara (Hendrik van Teylingen), vertaler van veel hindoeïstische teksten.

Wat me aansprak in het hindoeïsme was het flexibele en veelkoppige universum van deze religie, zich permanent ontwikkelend en van alles incorporerend. (Boeddha bijvoorbeeld wordt beschouwd als incarnatie van de hindoe-godheid Vishnu). Ook houdt het hindoeïsme rekening met de verschillende temperamenten en levensinstellingen van de gelovigen: voor de op activiteiten ingestelde is er de weg van karma-yoga, voor de devotionele mens is er bhakti-yoga, de denkende ingestelde kan terecht in een vorm van jnana-yoga (‘yoga’ opgevat als spirituele weg), etc. Voor ieder wat wils, wat betreft godheden en rituelen. Als ex-christen sprak mij deze zin voor pluraliteit erg aan.

Ik had er ook toen al wel mijn bedenkingen bij (met name bij de verheerlijking van ascese in het hindoeïstische mens- en wereldbeeld), maar die compenseerde ik door de uitzondering uit te vergroten (met name door te focussen op tantra).

In het Shambhala-centrum kwam ik voor het eerst om en nabij 1984; precieze datum weet ik niet meer. Samen met Ellis, mijn toenmalige vriendin, ging ik naar een Open Avond en heb sindsdien aan tal van cursussen, workshops en meditatiesessies deelgenomen. Circa vijf jaar lang. Ik kon mij op een gegeven moment zelfs ‘krijger’ noemen in de traditie van Shambhala, - een stroming binnen het Tibetaanse boeddhisme die speciaal was afgestemd op leken en uitging van fundamentele goedheid (in plaats van de nadruk te leggen op lijden).

En dat was niet het enige. Ik deed ook aan allerlei andere activiteiten, in cursusvorm of zelf opgezet. Niet altijd even succesvol overigens. Zo experimenteerden we een keer in een groepje van 6 met ‘aura-reading’, zonder er veel van af te weten. Mijn oefenpartner was niet in zo’n vrolijke stemming in die tijd. De volgende dag was ik uitermate somber. Alsof ik zijn stemming had overgenomen...

De aanzet tot deze activiteiten kwam van Otto Duintjer, een hoogleraar filosofie. Toen ik in 1982 bij de UvA aan mijn studie filosofie begon was hij een van de meest inspirerende docenten die er rond liepen. Duintjer deed al jaren onderzoek, zowel praktisch als filosofisch, naar ‘alternatieve bewustzijnsvormen’, zoals hij dat noemde; alternatief voor het heersende ‘rationeel-empirische bewustzijn’. Hij was zelf in de leer bij een goeroe in India (Babaji), - hetgeen hem omstreden maakte aan de faculteit. Dat kon mij verder weinig schelen. Door hem kwam ik in aanraking met leef- en denkwijzen die sterk afweken van de mij vertrouwde. Ook de Westerse filosofie verloor haar vanzelfsprekendheid. Ben er nog steeds erg blij mee. Zonder hem zou ik misschien een doorgewinterde rationalist zijn geworden.

Aan het einde van het eerste jaar was er een evaluatie. Een studievriend, Johannes, zei over de colleges van Duintjer dat het allemaal erg interessant was geweest, maar, vroeg hij zich af, was het niet eerder een kwestie van doen? Duintjer reageerde daarop met te zeggen dat, als we dat wilden, we een groepje zouden kunnen samenstellen om in praktijk te gaan brengen waar hij het in de collegezaal over had.

Zo gezegd, zo gedaan. Het volgende collegejaar kwamen we een jaar lang elke woensdagmiddag in een collegezaaltje op het Binnengasthuisterrein bijeen, om onder begeleiding van Duintjer allerlei spirituele praktijken te doen: meditatie, yoga, drukpuntmassage, re-birthing, tai chi, etc. Elk meerdere keren, soms zo’n 6 of 7 weken achtereen; het was dus meer dan eenmalig ruiken. Als hij het niet zelf wist te begeleiden, vroeg hij een bevriende leraar; er werd gezorgd voor kwaliteit.

In dit experimentele jaar maakte ik in hoog tempo en op intensieve wijze ‘kennis’ met een keur aan spirituele praktijken. Het jaar erna kwamen we wekelijks bijeen om mantra’s te zingen. Daarnaast experimenteerden we met vasten (wekelijks een dag, een enkele keer zelfs een week), ontregelende happenings (zoals twee dagen niet slapen en eten) en af en toe drugs. Zeer leerzaam allemaal en ‘mind blowing’: een wereld aan nieuwe ervaringen ging voor me open.

In het kielzog van deze experimenten met spirituele praktijken volgde ik allerlei cursussen en workshops, zoals yoga en tai chi, met name in De Kosmos aan de Prins Hendrikkade, - in die tijd een belangrijk centrum voor tegencultuur en Oosterse spiritualiteit. Vrijdagavond gingen we er ‘meditatief swingen’: op sapjes en blote voeten. (Toch enige nostalgie? Af en toe betreur ik het dat de experimentele sfeer helemaal is verdwenen, dat alles is genormaliseerd en dat ook in spiritualiteit (of hoe je het ook wilt noemen) het marktdenken dominant is geworden. Denk aan de opvolger van De Kosmos: Oibibio.)

Op deze manier kwam ik ook terecht bij het Shambala-centrum, gelokaliseerd in een puntdakig huisje in de Jacob van Campenstraat, achter het Rijksmuseum. Een buitengewoon sympathieke club. Wat me beviel was de sfeer van vrijwilligheid: je kon aan van alles deelnemen, zonder dat je werd lastiggevallen met de vraag of je boeddhist wilde worden. De gedachte was: als iemand er de behoefte toe voelt, zal hij die stap uit eigen beweging wel zetten. Zelf heb ik die behoefte nooit gevoeld.

Wat zocht ik in al die activiteiten? Het was niet louter het plezier van het ontdekken van iets nieuws. Wat meer? Er was een soort urgentie. Het leven ervoer ik als een chaos, ik lag overhoop met mezelf en met de wereld wist ik geen raad. Om eruit te komen wilde ik me per se niet oriënteren aan de religieuze omgeving van mijn jeugd (orthodox christelijk). Maar waaraan dan wel? Ik wilde oude referenties grondig uit mijn systeem verwijderen, bijvoorbeeld door ontregelingen en andersoortige ervaringen en kennis, en tegelijk bracht ik mezelf daardoor nog meer in verwarring. Crisis dus. Crisis en experiment. Met filosofie en de studie als veilige omgevingen die het mogelijk maakten om de verwarring uit te houden, of zelfs te vergroten.

Ben ik eruit gekomen? Wel, ik heb het overleefd en de zwaarste stormen zijn gaan liggen. Heb ik mij weten te verzoenen met mijn kwelgeesten? Nog niet helemaal. Wat heb ik eraan overgehouden? Moeilijk te zeggen; zeker ook veel positiefs. Het hele proces zou me minstens enige mildheid moeten geven ten aanzien van mensen die in de kluwen zitten. Dat gebeurt ook wel, al dien ik daartoe mij soms actief te herinneren aan mijn eigen periode van verwarring en desoriëntatie. De compassie is er niet vanzelf.

Vraag die me bezighoudt: zou ik toen baat hebben gehad bij wat ik nu weet? Of zou ik er niets mee hebben gekund? Was inzicht, kennis of ervaring misschien wel niet wat ertoe deed? Er veranderde in die tijd zoveel in mijn leven. Existentiële migratie (van orthodox-christelijk opgevoed naar, ja naar wat?) was niet de enige verandering, maar waarschijnlijk wel de meest ingrijpende, want uiterst basaal: mijn vertrouwen in het bestaan betreffend. Het voelde heel lang alsof ik met een existentieel zwart gat leefde, en dat is eigenlijk nog steeds niet helemaal over. Wat helpt in zo’n situatie? Kennis biedt enig houvast maar is verder volstrekt ontoereikend. Ervaringen zijn belangrijk, mits je weet wat ermee te doen, hoe ze te duiden etc, en dat is nu precies wat er ontbrak: een existentieel referentiekader waar ik vertrouwen in had. Het heeft me vele jaren gekost om zo’n referentiekader stukje bij beetje weer op te bouwen. En ja, in dat proces spelen kennis en ervaring zeker een rol, mits te koppelen met het eigen ‘waarheidsgevoel’. Het belangrijkste was misschien wel vertrouwen. Het vertrouwen dat ik de massieve onzekerheid wel aankon en genoeg veerkracht had om crises te overwonnen. Gelukkig heeft het me aan dat vertrouwen nooit ontbroken. (Klein uitstapje: ik ben het dan ook volstrekt oneens met Heidegger dat angst de belangrijkste grondstemming zou zijn.) Het gevoel van vertrouwen alleen is echter niet voldoende; het dient vorm te krijgen.

Afgelopen maandag was ik dus weer in het Shambhala-centrum. De inrichting was enigszins veranderd: een kleine verbouwing en nieuwe, frisse kleuren. De sfeer nog hetzelfde. Andere mensen. Behalve Hans. Hij hield de lezing. Over ‘geduld’. Een sympathieke en zachtaardige man.

Vorig jaar voelde ik de behoefte groeien om weer meer te gaan doen dan alleen filosofie (hoe praktisch ik deze ook maak). Gesprekken voeren, lezen, schrijven, nadenken over concepten, mij laten verrijken door nieuwe perspectieven: het zijn allemaal praktijken die ik kan opvatten als geestelijke oefeningen ten behoeve van mijn levenskunst. Met filosofie als voornaamste vehikel. Toch ervaar ik het als eenzijdig. Als je ‘spiritualiteit’ opvat als: inspiratie zoeken, geïnspireerd worden, dan wil ik meer. Het bezoek aan het Shambhala-centrum was een goede aanzet om dit voornemen in praktijk om te zetten. Ben benieuwd wat een hernieuwde kennismaking met boeddhisme en aanverwanten zou kunnen brengen.

Een extra motivatie: begin maart geef ik een cursus bij de ISVW. Titel: ‘Opgeruimd gemoed’. Boeddhisme en taoïsme vormen de helft van het programma (naast Epicurus en Stoa). Ik zou de cursus kunnen geven op basis van wat ik reeds in huis heb. Ik wil de gelegenheid evenwel aangrijpen om het een en ander op te frissen en te verdiepen. Niet alleen theoretisch, maar ook praktisch. Het thema van de workshop noopt tot koppeling aan de eigen ervaring, niet alleen van de deelnemers maar ook van mijzelf.

Ora-kélen # 6

2008-01-10T20:23:00.000+01:00

.
Toen hij zag dat het goed was
Schreef hij de koning een brief
En prees de maagd en haar borsten
Zo zal het genoeg zijn dacht hij
Maar toch moest hij met haar trouwen

db (vanaf 22 december 2007)

2007-12-22T08:49:00.000+01:00

.

22 december 2007

Een bespreking van het boek ‘Spiritualiteit in de uitverkoop’ (Carrette & King) met Jan Flameling is dinsdagavond ontaard in een eerste bijeenkomst van een veelbelovend project, - althans, zo ziet het er naar uit. In het project zoeken we de ontmoeting tussen praktische filosofie en publieke filosofie. Werktitel: ‘Vrije ruimte of tegenmacht’ (waarbij het ‘of’ niet per se uitsluitend bedoeld is).
Het eerste deel van de werktitel verwijst naar de bezigheden van praktiserend filosofen, met name in bedrijven en organisaties. ‘Vrije ruimte’ is ook de titel van een boek van Jos Kessels e.a. Het tweede gedeelte, ‘tegenmacht’, verwijst naar de activiteit van publieke filosofen die zich (kritisch) bemoeien met cultureel-maatschappelijk kwesties. We zouden beide type filosofen (en hun expertise) bij elkaar willen brengen, om te zien of zij iets aan elkaar zouden kunnen hebben.
Publieke filosofen bedienen de openbaarheid met kritisch-creatieve stellingnamen, maar bewegen zich nogal eens verwijderd van de wereld van de ervaring; teksten zijn hun belangrijkste compagnon en inspiratiebron. Praktiserende filosofen werken eerst en vooral met ervaringen van mensen uit diverse beroepsgroepen of van privé-personen, maar negeren vaak de maatschappij- of cultuurkritische aspecten van de thematiek. Wellicht dat elk kan leren van de ander.

Mits men daar open voor staat, uiteraard. We constateerden dat bij beide partijen er enig dédain bestaat dan wel ignorantie. De meeste publieke filosofen hebben hun basis in de academische wereld, en van daaruit wordt praktische filosofie vaak gezien als niet-serieus-te-nemen spielerei: gesprekstechnieken of therapievormen die zich ten onrechte zouden tooien met de eretitel ‘filosofie’.
Anderzijds hebben veel praktiserend filosofen (ik denk aan socratisch gespreksleiders, filosofisch consulenten, e.d.) nauwelijks oog voor de structurele of cultureel-maatschappelijke aspecten van de onderwerpen die worden onderzocht. (Een ‘non-issue’, zoals een collega het noemde.) Het gaat om de ervaring van de deelnemers, hoe hij of zij iets beleeft en de rol die anderen daarin spelen. Cultureel-maatschappelijke aspecten worden teruggebracht tot het ervaringsbereik van de betreffende persoon. Centraal staan de belevingskwaliteit en de afwegingen die daaraan zijn gerelateerd, niet de cultureel-maatschappelijke context.

Jan en ik zetten vraagtekens bij deze welhaast uitsluitende aandacht voor het persoonlijke. Er is meer dan individueel welzijn (ook wanneer je dit uitbreidt tot vrienden, geliefden en de werkvloer). Bijvoorbeeld rechtvaardigheid. En cultuur als structureel gegeven.

Dat is ook wat ons aanspreekt in het boek van Carrette & King. Religie en spiritualiteit lijken in onze tijd slechts een kwestie van persoonlijk welbevinden te zijn geworden, maar is dat wel een wenselijke ontwikkeling? Hebben zij niet ook altijd een kritische functie vervuld jegens ontmenselijkende tendensen? De stelling van het boek is dat spiritualiteit die louter focust op persoonlijk welbevinden de neoliberale markteconomie in de kaart speelt, terwijl zij zich juist zou moeten inzetten als tegenmacht.
De reden waarom Jan en ik gisteravond bij elkaar gingen zitten was de vraag of filosofie (en met name praktische filosofie en levenskunst), misschien niet in hetzelfde schuitje is beland als spiritualiteit (zoals geschetst in het boek van Carrette & King). Wie heeft er belang bij praktische filosofie in het bedrijfsleven? Kan zij niet ook worden ‘benut’ als bliksemafleider, als interne pacificator, als gelegenheid om persoonlijk-reflexief stoom af te blazen? Terwijl er reden genoeg zou kunnen zijn om eens kritisch te kijken naar dimensies die het persoonlijke en collegiale overstijgen. Zoals het sociaal-economische beleid van een bedrijf of organisatie, en hoe het/zij functioneert in een bredere context.
Dit impliceert niet dat het bedrijfsleven tot vijand wordt verklaard of iets dergelijks, maar wel dat er tegenwicht moet worden geboden, om te voorkomen dat de leefwereld volledig wordt gedomineerd door economische belangen en marktdenken.

Hoe zouden we filosofie kunnen versterken in haar maatschappij- en cultuurkritische rol? Hoe kan zij publiekelijk functioneren als tegenmacht tegen ontmenselijkende tendensen? Filosofen roeren zich reeds in het publieke debat, maar hun effectiviteit lijkt minimaal. Is dat misschien omdat zij te weinig rekening houden met de wereld van de ervaring? Oriënteren zij zich niet teveel op de wereld van boeken en ideeën, waardoor zij slechts een selectieve groep bedienen en nauwelijks van invloed zijn (bijvoorbeeld op de agenda van de politiek)?

Een andere kwestie die ons bezighoudt in verband met de publieke rol van filosofen: hoe kunnen we de pluriformiteit van de huidige samenleving (m.n. in grote steden) met elkaar in gesprek brengen? Hoe kunnen we de verschillende groeperingen uit hun isolement lokken en met elkaar laten stoeien en botsen in een ‘vrije ruimte’ voor onderzoek en debat. Niet alleen om aardig te zijn voor elkaar, maar ook en vooral omdat we een gemeenschappelijk belang hebben, namelijk een vitale leefomgeving voor onszelf en onze kinderen. Er staat iets op het spel in het pluriform samenleven, en dat zou ook besproken en bediscussieerd moeten worden. Niet alleen in gemeenteraden, maar ook daarbuiten. Hoe kunnen we daar vormen voor vinden, in de publieke ruimte? En welke rol zouden wij filosofen daarin kunnen spelen?

Hoe zouden die pluriforme ontmoetingen georganiseerd moeten worden? Niet louter in dialoog (de multiculti-must van nu), maar juist ook in debat. Mijn ervaring met stadsdialogen is tot nu toe niet bijster positief. De meeste deelnemers waren er met de haren bijgesleept, en van wederzijdse interesse en nieuwsgierigheid naar elkaars standpunten en beleving was nauwelijks sprake. Het waren allesbehalve ‘dialogen’ die ik heb meegemaakt, ondanks de goede intenties.
Ik denk dat pluriforme ontmoetingen van burgers die elkaar niet kennen, iets anders nodig hebben dan het onderzoekende van een dialoog. Zij hebben baat bij prikkelende stellingnamen waar men op kan reageren (om aldus met elkaar in gesprek te gaan). Bovendien zijn discussies over onderwerpen die de persoonlijke ervaring overstijgen gebaat bij structurerende elementen, niet alleen gesprekstechnisch maar vooral ook inhoudelijk: geef de discussie een impuls door een filosofisch-analytisch instrument aan te brengen (of een ‘suggestie’, zoals Jan het noemt). Om het denken te verdiepen en niet te laten verzanden in een uitwisseling van alledaagse weetjes.
(Inzoomen op een concrete ervaring – zoals in het socratisch gesprek -, heeft alleen zin wanneer je daar de tijd voor neemt, in een beperkte groep mensen waarin iedereen de ruimte krijgt om zich met behulp van eigen ervaringen in te leven in de casus. Zo niet, dan is het effect averechts.)

Vragen waar we mee bleven zitten, richting volgende bijeenkomsten:
. Wat zou de rol van een filosoof in het publieke domein kunnen zijn, anders dan het schrijven en presenteren van een boek of artikel?
. Hoe kunnen we de praktische filosofie uitbreiden naar het publieke domein?
. Hoe een vrije ruimte te creëren waarin de cultureel-maatschappelijke pluriformiteit elkaar kan ontmoeten en met elkaar in debat kan gaan?
. Hoe het kritische potentieel dat filosofie altijd al heeft gekend optimaal in te zetten in deze tijd?
. Hoe kan filosofie optimaal een bijdrage leveren aan het vormen van tegenmacht tegen ontmenselijkende tendensen? Kunnen vormen zoals ontwikkeld in praktische filosofie daarbij helpen? En zo niet, welke vormen zouden we daartoe kunnen ontwikkelen?

Het project zou kunnen uitmonden in een conferentie. Een ontmoeting tussen praktiserend filosofen en publieksfilosofen, naar het voorbeeld van een conferentie waar we enkele jaren geleden aan meewerkten, ‘Socrates ontmoet Freud’, georganiseerd door het NIP: ‘Een gezamenlijk onderzoek van psychologen en filosofen naar vooronderstellingen over trainen en leren.’
Zouden we iets soortgelijks kunnen bedenken? We konden niet twee filosofen vinden die de activiteiten belichamen en die tegenover elkaar gezet zouden kunnen worden: enerzijds de praktiserend filosoof, anderzijds de publieke filosoof. Als titel.
‘Socrates ontmoet Marx’ vonden we niet passend: het doet onrecht aan Socrates die niet alleen filosofie praktiseerde als manier van leven, maar filosofie zeker ook in de publieke sfeer bracht. Andersom zou je kunnen zeggen: Socrates bemoeide zich met de zaak van de ‘polis’, terwijl Marx nauwelijks een publieksfilosoof was, ook al wordt zijn naam geassocieerd met politieke en economische kwesties. Bovendien representeert Marx een bepaald type ‘tegenmacht’, terwijl wij ruimte willen laten voor diverse invullingen ervan.
Het zou misschien moeten heten: ‘Socrates ontmoet Socrates’...

Anyway, het voorbereiden van een conferentie waarin praktiserend filosofen en publieksfilosofen elkaar ontmoeten is niet het enige dat ons voor ogen staat. Het gesprekken voeren over dit thema in denktankachtige sessies, waarbij we anderen uitnodigen om mee te denken, is als activiteit reeds de moeite waard. ‘Vrije ruimte of tegenmacht’ zou dus ook de werktitel kunnen zijn van het project überhaupt waar we gisteren een start mee hebben gemaakt. Wie weet wat er uit voortkomt.

Zo werd onze bespreking n.a.v. het boek van Carrette & King een eerste denktanksessie. Wordt vervolgd in het nieuwe jaar.

27 december 2007

De afgelopen weken twee feesten in de familiesfeer. Mijn ouders waren 50 jaar getrouwd, en de vader van mijn vriendin werd 70. Gelegenheden om te vieren en om uit te pakken met cadeaus en loftuitingen. Qua karakter twee heel verschillende feesten. Het ene gevierd met familie in een dorpshuis; bij het andere bestond het feestende publiek, naast familie, voor een groot deel uit vrienden, bijeengekomen in een speelautomatenmuseum. Beide feesten waren op hun manier memorabel en gezellig.
En dan was het afgelopen dagen weer kerst. Ook een feest waarop iets wordt gevierd: een verjaardag op afstand in de tijd. Locaties: kerk en aan de eettafel.

Deze gebeurtenissen hebben een betekenis voor mij persoonlijk. Zeker de twee familiefeesten. En in mindere mate het kerstfeest: als kind ben ik ermee opgegroeid, maar al heel lang heeft het nauwelijks nog een meerwaarde. Toch ga ik bijna elk jaar naar de viering op kerstavond. (Waarom eigenlijk? Misschien omdat er (nog) geen seculier equivalent van bestaat. Maar waarvoor dan? Wat in kerst zou een seculiere vertaling behoeven?)

Nadenkend over deze drie feesten in zo’n korte tijdspannen, vraag ik me af of er misschien iets filosofisch over te zeggen valt. Wat is de zin ervan? Hebben die gebeurtenissen iets met elkaar gemeen? En zegt dat gemeenschappelijke iets over hun levensbetekenis?
Gemeenschappelijk aan deze gebeurtenissen is wellicht het vieren. Wat gebeurt er in het vieren? Waaraan wordt herinnerd? Wat is het belang of de betekenis ervan om een zoveel-jarig huwelijk te vieren, of een zoveelste verjaardag, van een familielid dan wel van een religieuze held?
Kennelijk is er iets met vieren aan de hand dat meer is dan louter gezellig samenzijn met een hapje, een biertje en een glas wijn erbij.

De kwestie doet me denken aan de noties ‘evenement’, ‘trouw’ en waarheidsproces’ van Alain Badiou. Ze zouden licht kunnen werpen op het fenomeen viering, - al moet de betekenis die Badiou aan die noties geeft dan wel worden opgerekt. Hij kent immers aan ‘evenement’ een speciale betekenis toe: er moet aan welbepaalde condities zijn voldaan om ervan te kunnen spreken (zie zijn boek ‘De ethiek. Essay over het besef van het kwaad’).
Wat mij aanspreekt in genoemde noties en waarom ik ze zou willen toepassen op vieringen is:
. een evenement is een insnede in het alledaagse leven; het gaat om iets buitengewoons, iets met speciale betekenis; er is een leven vóór en ná het evenement (Badiou geeft het voorbeeld van de Franse revolutie, de uitvinding van het twaalftoonstelsel door Schönberg, en van een amoureuze gebeurtenis); een evenement is onvoorspelbaar en onttrekt zich aan de normaliteit;
. het is zaak om trouw te zijn aan zo’n evenement, om zijn levensbetekenis indachtig te zijn en om het effect te laten hebben in je leven; door trouw te zijn engageer je je met het evenement; deze trouw is onvermijdelijk noch noodzakelijk, maar een keuze (je kunt ook verraad plegen aan een evenement, door er niet trouw aan te zijn);
. door trouw te zijn aan een evenement ontrolt zich een waarheidsproces dat het alledaagse in een nieuw licht zet en dat maakt dat we onze opinies moeten herzien; onze dagelijkse beleving en duidingen worden als het ware herschreven in het perspectief van dat evenement.
(Boeiend hoe Badiou op deze manier een nieuwe invulling geeft aan ‘waarheid’: gelieerd aan een ingrijpende gebeurtenis, en contrasterend met weetjes en meningen. Zoals het evenement de dagelijkse gang van zaken doorbreekt, zo maakt waarheid onvanzelfsprekend wat we gewoonlijk denken en vinden. In het alledaagse is geen sprake van waarheid maar van opinies, welke functioneren als sociaal bindmiddel. Waarheid is een gebeuren, niet een constatering.)

Hoe zouden deze noties van toepassing kunnen zijn op vieringen?

Al noemt Badiou haar niet, je kunt de kerstviering zien als een gelegenheid waarin gelovigen trouw zijn aan een oorspronkelijk en voor hen belangrijk evenement, namelijk de geboorte van Jezus. In die trouw wordt de kerstgedachte geactualiseerd: in en door de viering krijgt het evenement opnieuw betekenis voor het dagelijks leven van de gelovige.
Als niet-christen krijg ik wel iets mee van het waarom van het kerstfeest, maar de oorspronkelijke gebeurtenis - de geboorte van Jezus - is voor mij geen ijkpunt, en ik kan er dus niet trouw aan zijn. Afgelopen maandag ben ik naar de kerkelijke viering op kerstavond geweest. Er werden dit keer mooie liederen gezongen en ook de preek had substantie. De pastoor bracht de kerstboodschap in verband met allerlei actualiteiten; de ‘goede boodschap’ had een kritische toon. Toch was de kerkelijke viering voor mij niet meer dan een combinatie van esthetica, goede intenties en een moment van bezinning. Een christen zal er zeker meer aan hebben beleefd.
Hetzelfde gold voor de zelfgeorganiseerde feestelijkheden. Eerste kerstdag een etentje bij vrienden, en tweede kerstdag een alternatief feestje bij ons in huis, met zo’n vijfentwintig gasten, onder het motto ‘Oh No, Not Another Christmas Party’ (zoals ook in voorgaande jaren; een kleine traditie dus). Allebei leuk en gezellig, maar het had niets met de kerstgedachte te maken. Kerst was slechts aanleiding om iets feestelijks te doen.
Kennelijk is er pas sprake van een viering wanneer de oorspronkelijke gebeurtenis die wordt gevierd werkelijk iets voor de feestganger betekent, oftewel: een evenement voor hem is waaraan hij trouw wil zijn.

Kun je iets soortgelijks zeggen over het vieren van een 70ste verjaardag? Een geboorte is zeker te beschouwen als een gebeurtenis die de dagelijks gang van zaken doorbreekt, niet alleen voor de familie waarin de betreffende persoon wordt geboren, maar post rem wellicht ook voor de jarige zelf: zich verheugend over het feit van zijn eigen geboorte en over zijn in leven zijn. En anderen vieren de verjaardag vanwege de betekenis die het leven van de jarige in hun leven heeft. (Er is uiteraard een verschil in beleving en betekenis. Het kan niet anders of het leven van de 70-jarige betekent voor zijn dochter iets anders dan voor haar partner die de jarige nog maar enkele jaren kent.)

Wat betreft een huwelijk: het kan worden beschouwd als een zelfgecreëerd evenement. Het huwelijk is een insnede in het leven van de huwenden: er is onmiskenbaar een vóór en ná de echtverbintenis, zeker in traditionele context. De bruiloftsviering kan worden beschouwd als de eerste gelegenheid waarin trouw wordt betoond aan het evenement van de huwelijksvoltrekking. Elke verjaardag van het huwelijk is een gelegenheid om de trouw aan het evenement opnieuw te tonen en te herbevestigen. En een zoveel-jarig huwelijksfeest (zoals het 50-jarige van mijn ouders) doet dit bij uitstek, door ook anderen erin te betrekken: allen die direct en indirect betrokkenen zijn bij het oorspronkelijke evenement (kinderen, kleinkinderen, familie, vrienden); het is de gelegenheid voor hen om te laten merken wat de betekenis van dat huwelijk was in hun leven.

Abstraherend zou je het volgende kunnen concluderen. In vieringen herdenken we een oorspronkelijke gebeurtenis. Door bijvoorbeeld een verjaardag te vieren betonen we ons trouw aan een evenement dat als gebeurtenis (of in zijn gevolgen) door de betrokkenen als belangrijk wordt ervaren in het eigen leven. Tijdens die vieringen is er de gelegenheid om het effect te memoreren (of te actualiseren) dat het evenement had in het leven van betrokkenen.
Wel, niet erg spectaculair, deze conclusie, maar de omweg via de noties ‘evenement’, ‘trouw’ en ‘waarheidsproces’ heeft me wel iets duidelijk gemaakt. Vieringen zijn bijzondere feesten. Het bijzondere ervan verdient aandacht. Een viering die verloopt als een gewoon feest is eigenlijk als viering mislukt.

Valt er met Oud en Nieuw ook iets te vieren, of is het gewoon feest?

30 december 2007

De taalontwikkeling van Harrie gaat zo hard dat ik het nauwelijks kan bijhouden. Over een poosje is het waarschijnlijk nog maar een kwestie van ‘nog-niet’: nog niet voluit pratend maar wel bijna. Nu bekijk ik het nog vanuit de positie van de baby die nog helemaal niets kon zeggen. Maar goed, er komt natuurlijk een tijd dat hij gewoon kan praten. Dat kan ik me nu nog nauwelijks voorstellen. (Merkwaardig woord: nog.)

Enkele opvallendheden:
. Niet alleen combineert hij steeds vaker woorden, inclusief zinnetjes die we vaak nog niet helemaal begrijpen; ook maakt hij steeds vaker verbinding tussen situaties. De telefoon gaat. ‘Oma?’, vraagt Harrie. ‘Nee, het is niet oma.’ ‘Buren?’ (We hadden hem eerder die dag een verhaaltje verteld waarin de buren een rol speelden.) Hetzelfde met de deurbel. Harrie weet al een aantal namen te noemen van degenen die zouden kunnen aanbellen. Ook kan hij zich al enige tijd iets voorstellen bij wat er gaat gebeuren op een andere plek. Bijvoorbeeld wanneer ik vrijdagochtend zeg dat we ‘naar de kindjes gaan’ (crèche), dan antwoordt hij met namen van peuters die er dan ook zullen zijn.
Voor bewustzijn komt het voor alles aan op geheugen, zo lijkt het. En dat wordt aanzienlijk uitgebreid door taal. (Of is geheugen taal?)
. Het wonderlijkst vond ik wat er afgelopen dagen gebeurde. We zitten enkele dagen in Havelte in het buitenhuisje van de moeder van mijn vriendin. De laatste keer dat we hier waren was in augustus. Harrie sprak toen nauwelijks nog een woord. Wat schetst mijn verbazing toen we het dorp binnenreden: hij herkent de plekken en noemt ze ook bij naam: ‘winkel’ (d.w.z. supermarkt), ‘bakker’, ‘zwembad’, - woorden die hij vier maanden geleden nog niet uitsprak. Of hij die woorden toen wel al wel wist, valt moeilijk te zeggen; zeker is dat hij dingen die hij toen heeft gezien herkent en ze weet te benoemen. (Bewustzijn lijkt dus niet afhankelijk van articuleerbaarheid. Anders had hij zich die plekken niet kunnen herinneren.)
. Ruim een maand geleden verzamelde mijn vriendin een lijst met woorden die Harrie al actief bezigde; dat waren er toen zo’n 150. Het zou me niet verbazen als het aantal ondertussen is verdubbeld of verdrievoudigd. Daarbij horen woorden in enkelvoud en meervoud (‘paard’, ‘paarden’), woorden als ‘groot’, ‘klein’ en ‘veel’, en tellen! Veel van de cijfers kent hij reeds, zelfs in volgorde. Of hij ze ook al koppelt aan het aantal dingen, weet ik niet. ‘Een’ en ‘twee’ weet hij te benoemen door dingen aan te wijzen. En ‘tien’ is veel, zo lijkt het. De rest volgt binnenkort waarschijnlijk.
. Verder blijf ik het opmerkelijk vinden hoe Harrie verbanden legt. We reden door de polder en zagen een windmolen, en inderdaad, Harrie wijst en zegt: ‘molen’. Kennelijk doen alleen de wieken er toe; de rest is bijzaak. Hetzelfde met een speelgoedbeestje. Ik zou zelf niet weten hoe ik het onbestemde gevaarte zou moeten noemen, behalve ‘monster’. Voor Harrie is het evenwel een ‘oli’ (oftewel: olifant), vanwege de slurf. Tja, dingen kunnen zo simpel zijn.
Waar ik me over verbaas is de abstractie die een klein kindje reeds pleegt: iets reduceren tot een enkel kenmerk en dat herkennen in allerlei verschillende dingen. Abstractie lijkt niet een eindpunt te zijn in onze mentale ontwikkeling, maar eerder het begin. (Is het een overlevingsstrategie: dingen weten te herkennen op de belangrijkste kenmerken?)
. Ook het liedjes zingen heeft zijn intrede gedaan. Hij begint er meestal zelf mee. De melodie gaat al prima, vaak ook al enkele zinnen. Met name ‘Lang zal die leven...’ en ‘Poesje mauw, kom eens gauw...’. En met dat we meezingen, breidt hij zijn tekst stukje bij beetje uit. ‘Hiep, hiep...’ Harrie: ‘hoela!’
. Humor heeft Harrie al heel lang. Hij weet om situaties te lachen en weet ook anderen aan het lachen te maken. Bijvoorbeeld door iets voor zijn gezicht te houden (zoals een doorzichtige doos) of door zich te verbergen. Verder viel mij gisteren op dat het ‘doen alsof’ zijn intrede heeft gedaan. Hij viel. Niet ernstig, maar wij schrokken. Vervolgens ging hij een paar keer doen alsof hij viel, om onze reactie uit te lokken. Voor een ouder kind geen verrassing natuurlijk, maar bij een bijna tweejarige verwonder ik me er nog over. (Is het doen alsof afhankelijk van taal?)

Ik ben benieuwd naar de volgende ontwikkelingen. Heerlijk om een peuter zo mijn wereld onvanzelfsprekend te zien maken. Het lijkt wel filosofie. Uiteraard wens ik iedereen een kind toe!

Ora-kélen # 371

2007-12-22T00:23:00.000+01:00

.
De wortel zoekende mensch
Zoekt onderdak voor zijn wiebelige zelf
Dolend met zwabberende gevoelens
En overstelpt door herinneringen
Die opspringen aan de waterspiegel
Van zijn plechtige verhaal
Waar plooit zich de lakei van het
Onbewoonbaar verklaarde eiland
In de zee van montere ridders
Waar lispelen de sintels
Rillend als een saaie doos
Waar lonkt het woud aan bishpalen
Zonder hoop op een voedzame maaltijd
Verbannen gevoelt hij zich
Temidden van de taalbuitelingen
Der naar volksgunst snakkende maren
A ja de verstreken tijd
Hoe vaak moet ik het nog zeggen
Het is grenzeloos geroezemoes
Windwaarts uitgesproken
Kom mij nader met uw warme mos
En ik zal u hooggeboren laten snateren
Bonk

Kolom (III): Meer land voor Palestijnen en Israëli’s: de oplossing

2007-12-19T11:53:00.000+01:00

(Column ter inleiding van een gesprekje in het programma De Ochtend op Radio Noord-Holland, 17-12-07)

MEER LAND VOOR TOEKOMST
Pragmatisch-utopische oplossing voor het Palestijns-Israëlische conflict

Het is bijna kerst, en net sinterklaas geweest: tijd voor vrede en cadeautjes. Ik zou de Palestijnen en Israëli’s een pragmatische oplossing cadeau willen doen. Zodat er eindelijk eens schot komt in het vredesproces. En die oplossing luidt – let goed op:

Polder een stuk Middellandse Zee in langs de kust van Israël en de Gazastrook. Zo krijgen beide volkeren meer land en wordt het mogelijk in twee staten naast elkaar te leven.

Enkele jaren geleden reisde ik door het Midden-Oosten en deed ook Israël aan. Een vriend van mij woont al meer dan een decennium in Haifa. In gesprekken met Israëli’s en Palestijnen werd mij duidelijk dat de meesten vrede willen en een pragmatische oplossing voor tal van problemen: men wil dat de eigen kinderen opgroeien zonder vernedering of de dagelijkse dreiging van aanslagen. Ook begreep ik dat er plekken zijn in Israël waar de landbreedte slechts 25 kilometer is, tussen Middellandse Zee en Palestijns gebied. Hetzelfde geldt voor de Gazastrook: een onmogelijk smalle strook land met teveel mensen. Grondgebied en leefruimte spelen dus een belangrijke rol in het conflict.

Toen ik dat allemaal hoorde en zag, bedacht ik het volgende. Is het een oplossing om het gebied van zowel Israël als Palestina uit te breiden met een stuk ingepolderde Middellandse Zee? Zeg: honderd kilometer, om te beginnen.

Beide landen zouden zo fors aan vruchtbaar land winnen. Het zou beide bevolkingen kunnen enthousiasmeren voor een leefbare toekomst, in plaats van gezamenlijk te blijven wroeten in de beperkte ruimte van het verleden.

Ik heb het voorgesteld, maar men heeft nog niet erg willen luisteren, althans, ik zie dat de landkaart nog steeds dezelfde is en ook is er nog geen vrede. Onverstandig natuurlijk om deze eenvoudige oplossing niet aan te grijpen.

Utopisch? Inderdaad, maar daarom nog niet zinloos. Het utopische denken zit sinds enige tijd in de verdomhoek. Dat lijkt me onterecht. De wereld zit gevangen in teveel oude stellingnamen. Zoals in het geval van het Palestijns-Israëlische conflict. Ik ben vóór het bedenken van utopische oplossingen. Het kan het muurvaste denken omzeilen door buiten de bekende kaders te gaan. Zodra we gaan geloven dat de werkelijkheid vanzelfsprekend en onvermijdelijk is, verdwijnt de hoop. De wereld is permanent in verandering. We kunnen die veranderingen een handje helpen, door ze de goede richting in te lokken met het bedenken van fantastische oplossingen die ook nog te realiseren zijn. Daarom ben ik voor een politiek die de utopie niet schuwt.

Wel, dit was mijn kerstboodschap.